Krótka droga do powstania M3 Lee i M3 Stuart

Na początku lat 30. upadły praktycznie wszystkie wcześniejsze koncepcje budowy czołgów. Zarówno projekty Christiego jak i wcześniejsze czołgi średnie trafiły do kosza. Podjęto wówczas decyzję o rozpoczęciu prac na nowo, według innych założeń niż dotychczas. Pomysł budowy czołgów kołowo-gąsienicowych znacząco zmieniono, projektując znacznie większe pojazdy niż projekty Christiego, ale wykorzystujące jego podwozie.

Czołg średni T3 z zawieszeniem typu Chrisite

Czołg średni T3 z zawieszeniem typu Chrisite

Pierwszym etapem prac nad nowym czołgiem średnim był pojazd oznaczony jako T3 Medium Tank zaprojektowany przez firmę American-La France. Znacznie większy od czołgów Christiego, posiadał silniejsze uzbrojenie i grubszy pancerz. Powstało kilka prototypów i wersji tego pojazdu, ale również i tym razem nie zyskały one aprobaty dowództwa. Jednym z największych problemów trapiących wszystkie czołgi z zawieszeniem Christiego była przekładnia i układ kierowniczy, które nie zapewniały odpowiedniej kontroli nad pojazdami przy wysokich prędkościach.

W toku prac opracowano jeszcze czołgi T4 i T4E1 Medium Tank w układzie kołowo-gąsienicowym, będące rozwinięciem modelu T3 ale pojazdy te uzbrojono jedynie w karabiny maszynowe. Chociaż początkowo zarekomendowano ich wprowadzenie do uzbrojenia, ostatecznie z pomysłu zrezygnowano z powodu zbyt słabego uzbrojenia i niewystarczającej mocy zastosowanych silników. Praktycznie cała pierwsza połowowa lat 30. została zmarnowana na projekty czołgów niewiele różniących się od wcześniejszych wozów.

Czołg średni T3E2 z zawieszeniem typu Chrisite

Czołg średni T3E2 z zawieszeniem typu Chrisite

Sytuacja zmieniła się w 1936 roku, wraz z wybuchem wojny domowej w Hiszpanii. W konflikt ten zaangażowały się Niemcy, Włochy i Związek Radziecki, które uznały, że jest to świetny moment na przetestowanie projektowanego uzbrojenia, w tym czołgów. Wnioski płynące z walk w Hiszpanii szybko zmieniły podejście większości armii do sposobu wykorzystania czołgów (zarówno armii biorących aktywny udział w walkach jak i tych obserwujących cały konflikt). Uznano, że wozy uzbrojone jedynie w karabiny maszynowe są całkowicie bezużyteczne na polu walki (chyba, że wykorzystywane w roli pojazdów rozpoznawczych), oraz, że nie można poświęcać pancerza na rzecz prędkości.

T4 Medium Tank

T4 Medium Tank

Również Amerykanie wyciągnęli podobne wnioski i postanowili zaprojektować zupełnie nowe czołgi od podstaw. Pierwszym wozem, który nie tylko prezentował jakąś wartość bojową, ale również wszedł do produkcji seryjnej był M2 Light Tank. Czołg ten początkowo wywodził się konstrukcją z prototypowego T2, jednak w toku prac całkowicie zmieniono układ podwozia, a następnie opracowano zupełnie nowy pojazd.

M2A3 Light Tank w Waszyngtonie w 1939 roku

M2A3 Light Tank w Waszyngtonie w 1939 roku

Do produkcji weszły 4 wersje – w 1935 roku M2A1 (17 egzemplarzy wyposażonych w jedną, nieruchomą wieżę z karabinem maszynowym kalibru 12,7 mm) oraz M2A2 (239 egzemplarzy dwuwieżowych, uzbrojonych w dwa karabiny maszynowe kalibru 12,7 mm – po jednym w każdej wieży), w 1938 roku opracowano wariant M2A3 (72 egzemplarze, również dwuwieżowe, ale z znacznie ulepszoną konstrukcją), a w 1939 roku powstał M2A4, zaprojektowany w oparciu o wnioski płynące z działań w Hiszpanii.

M2A4 stał się podstawą do zaprojektowania kolejnych amerykańskich czołgów lekkich typu M3 Stuart. Pojazd posiadał jedną wieżę w której umieszczono armatę kalibru 37 mm, grubszy pancerz i poprawioną konstrukcję podwozia. Zbudowano 375 czołgów tego typu.

M2A4 Light Tank w trakcie budowy

M2A4 Light Tank w trakcie budowy

M2A4 Light Tank miał 4,4 m długości, 2,5 m szerokości i 2,6 m wysokości, oraz ważył 11,6 tony. Napęd stanowił siedmiocylindrowy silnik Continental R-670-9A o mocy 250 KM, zapewniający prędkość maksymalną 58 km/h i zasięg 320 km. Pancerz miał grubość 6-25 mm. Uzbrojenie wozu było imponujące jak na tak mały czołg i składało się z armaty M5 kalibru 37 mm w wieży oraz 5 karabinów maszynowych Browning M1919A4 kalibru 7,62 mm umieszczonych po jednym na wieży i w jarzmie armaty, oraz 3 w kadłubie.

Wraz z wprowadzeniem do służby modelu M2A4, wszystkie starsze pojazdy przeniesiono do oddziałów szkoleniowych. Nowe czołgi oddelegowano do różnych jednostek liniowych, w tym do oddziałów stacjonujących na Pacyfiku oraz oddziałów Piechoty Morskiej. Kilkanaście wozów tego typu wykorzystano później w walkach na Pacyfiku równolegle z nowszymi M3 Stuart. Około 36 wozów trafiło do Wielkiej Brytanii i prawdopodobnie wzięło udział w walkach w Birmie i Indiach (nie ma jednak potwierdzenia tych informacji).

M1 Combat Car

M1 Combat Car

Równocześnie z pracami nad M2 Light Tank, w 1935 roku US Cavalry Corps opracowała swój własny czołg lekki – M1 Combat Car. Uzbrojony w dwa karabiny maszynowe (12,7 mm i 7,62 mm) w pojedynczej wieży, pojazd był bardzo podobny do M2 Light Tank. Zbudowano łącznie 142 wozy tego typu w 5 wersjach – M1 (89 egzemplarzy), M1E2 (jeden prototyp), M1A1 (17 egzemplarzy wyposażonych w inną wieżę niż w wersji podstawowej), M1A1E1 (jeden prototyp wyposażony w silnik diesla Guilberson T-1020) oraz M2 (34 pojazdy seryjne wywodzące się z M1A1E1).

M1 Combat Car miał 4,14 m długości, 2,4 m szerokości i 2,26 m wysokości, oraz ważył około 9 ton. Napęd stanowił również siedmiocylindrowy silnik Continental R-670 o mocy 250 KM, zapewniający prędkość maksymalną 72 km/h i zasięg około 161 km. Pancerz pojazdu miał 6-16 mm grubości, a uzbrojenie składało się z karabinu maszynowego kalibru 12,7 mm (uważanego za broń przeciwpancerną) oraz dwóch karabinów maszynowych kalibru 7,62 mm. Pojazdów tych nigdy nie wykorzystano bojowo.

M1 Combat Car

M1 Combat Car

Najbardziej obiecującym pojazdem, który zbudowano po 1936 roku był M2 Medium Tank. Początkowo nosił on oznaczenie T5 i był powiększoną wersją M2 Light Tank, jednak w toku prac nad prototypem znacząco zmienił się jego wygląd. W 1939 roku wprowadzono go do produkcji seryjnej w dwóch wersjach różniących się opancerzeniem i szczegółami konstrukcji. Łącznie zbudowano 18 wozów w wersji podstawowej M2 i 94 wozy w wersji M2A1, chociaż pierwotne zamówienie liczyło 1000 czołgów kosztujących 33 500 dolarów każdy (współcześnie około 580 000 dolarów).

M2 Medium Tank miał 5,4 m długości, 2,6 m szerokości i 2,8 m wysokości, oraz ważył około 19 ton. Napęd stanowił silnik Wright R975 EC2 o mocy 400 KM, zapewniający prędkość maksymalną 42 km/h i zasięg 210 km. Pancerz miał grubość 6,4 do 32 mm w modelu M2, oraz 6,4 do 51 mm w wersji M2A1. Uzbrojenie składało się z armaty M3 kalibru 37 mm w wieży oraz 7-9 karabinów maszynowych Browning M1919 kalibru 7,62 mm.

M2 Medium Tank (fot. Raymond Douglas Veydt)

M2 Medium Tank (fot. Raymond Douglas Veydt)

Chociaż definitywnie uzbrojone w armatę kalibru 37 mm wozy były najlepszymi z ówczesnych amerykańskich czołgów, ich wartość bojowa była mizerna na tle czołgów jakie można było spotkać w tym czasie w Europie – np. francuskich S-35 albo niemieckich PzKpfw III i IV. W związku z tym praktycznie natychmiast stały się przestarzałe. Mimo to zdobyte przy pracach nad nimi doświadczenie pozwoliło zaprojektować bardzo udany czołg średni M3 Lee, który stał się pierwszym amerykańskim podstawowym czołgiem średnim produkowanym na większą skalę. Wszystkie M2 Medium Tank oddelegowano ostatecznie do służby w jednostkach szkoleniowych.

Potęga przemysłu

Chociaż zaprojektowane w okresie międzywojennym amerykańskie czołgi prezentowały mizerną wartość bojową, zdobyte przy pracach nad nimi doświadczenie pozwoliło na zaprojektowanie bardzo udanych czołgów średnich M3 Lee, a później produkowanych masowo M4 Sherman. Również pod względem czołgów lekkich M3 i M5 Stuart były uważane za bardzo udane pojazdy rozpoznawcze.

Jednak efektem ubocznym było kompletne zaniedbanie w USA prac nad czołgami ciężkimi. Dopiero w trakcie wojny powrócono do pomysłu zbudowania tego typu pojazdów, przy czym pierwsze czołgi ciężkie swoją konstrukcją niewiele różniły się od czołgów średnich (miały podobne uzbrojenie i niewiele grubszy pancerz). Pod koniec wojny US Army wprowadziła jednak do uzbrojenia bardzo udane czołgi M26 Pershing (które doprowadziły do powstania pierwszych amerykańskich czołgów podstawowych), oraz serię eksperymentalnych, prototypowych czołgów superciężkich T29, T30, T32 i T34.

1 2
Podziel się.

O autorze

Gdybym miał spisać wszystkie swoje zainteresowania to nie starczyłoby mi życia. Głównie interesuję się historią, militariami i techniką a także fotografią, ale lista ta mogłaby być znacznie dłuższa. Skończyłem studia na kierunkach stosunki międzynarodowe oraz dziennikarstwo i komunikacja społeczna na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM.