W latach 60. w ZSRR rozpoczęto prace nad zupełnie nowym rodzajem pojazdów wojskowych. Maszyny wykorzystujące zjawisko tzw. efektu przypowierzchniowego nazwano ekranoplanami. Niecodziennie pojazdy wzbudzały podziw obserwatorów, ale nigdy nie zdobyły popularności. Najsłynniejszymi ekranoplanami były KM – Kaspijski Potwór, ekranoplan projektu 903 Łuń i A-90 Orlik.

Geneza

Efekt przypowierzchniowy odkryto już w czasie I wojny światowej, ale dopiero w latach 20. zaczęto go badać. W latach 30. w Finlandii i Szwecji przeprowadzono pierwsze próby z pojazdami wykorzystującymi to zjawisko, ale dopiero w latach 60. udało się ujarzmić efektem przypowierzchniowy w praktyce. Zjawisko to, w dużym skrócie polega na zwiększeniu siły nośnej samolotu poruszającego się na niewielkiej wysokości nad ziemią (przyjmuje się wysokość równą połowie długości skrzydła).

Ekranoplan A-90 Orlik

Ekranoplan A-90 Orlik

Dzięki temu maszyna może być znacznie bardziej obciążona w porównaniu do tradycyjnych samolotów. Efekt przypowierzchniowy występuję na bardzo niewielkich wysokościach, w związku z tym ekranoplany przeznaczone były do działania nad wodą, ewentualnie nad płaskim terenem.

Warto dodać, że ostatecznie sklasyfikowano 3 rodzaje ekranoplanów, podzielone na typy. Typ A – typowe ekranoplany operujące na wysokościach kilku metrów, Typ B – maszyny mogące wznieść się nawet na 150 m, ale tylko na krótki czas oraz Typ C – maszyny zdolne do lotu na większych wysokościach, wykorzystujące efekt przypowierzchniowy jedynie w czasie startu i lądowania.

MD-160 - ekranoplan typu Łuń

MD-160 – ekranoplan typu Łuń

Na początku lat 60. w ZSRR zbudowano kilka eksperymentalnych ekranoplanów, które wykorzystywano do prób i badań nad efektem przypowierzchniowym. Ostatecznie powstały 3 maszyny, które stały się pierwszymi ekranoplanami zaprojektowanymi w konkretnym celu.

Kaspijski potwór

W latach 1966-1966 Rostisław Aleksiejew prowadził prace nad zbudowaniem olbrzymiego ekranoplanu, noszącego oznaczenie KM. W swój pierwszy lot maszyna wzbiła się 16 października 1966 roku. Początkowo pilotem KM był W.F. Loginow i R. Aleksiejew, później zastąpieni przez D.T. Garbuzowa i W.F. Troszyna. Próby odbywały się na Morzy Kaspijskim, i to właśnie tam zauważył go amerykański satelita.

W związku z olbrzymimi rozmiarami i początkowo nieznanym przeznaczeniu, ekranoplan otrzymał przydomek Kaspijski potwór. Maszyna miała 92 m długości, skrzydła o rozpiętości 37,6 m i ważyła 240 ton (maksymalna masa startowa wynosiła 544 tony).

Ekranoplan KM - Kaspijski potwór

Ekranoplan KM – Kaspijski potwór

KM napędzany był 10 silnikami turboodrzutowymi Dobrynin TRD WD-7. Pozwalały one na osiągnięcie prędkości maksymalnej około 500 km/h i przelotowej około 430 km/h. Zasięg ekranoplanu wynosił 1500 km, pułap operacyjny 4-14 m.

Pierwszy prototyp ekranoplanu KM rozbił się w 1969 roku z powodu błędu załogi, która wzniosła się na zbyt dużą wysokość i utraciła kontrolę nad maszyną. Według dostępnych informacji powstał jeszcze przynajmniej jeden egzemplarz typu KM (chociaż istnieje możliwość, że łącznie z pierwszym prototypem powstało 6 maszyn). Próby trwały do 1980 roku, kiedy to ostatnia maszyna zatonęła z powodu błędu pilota. Mimo prób, nie udało się jej wydobyć.

Ekranoplan projektu 903 Łuń

Efektem blisko 15-letnich prób ekranoplanu KM był zbudowany w drugiej połowie lat 80. ekranoplan typu Łuń. Według różnych danych zbudowano na pewno jeden egzemplarz bojowy oraz rozpoczęto budowę drugiej maszyny w wersji ratowniczej (początkowo planowano budowę 8 maszyn), a testy pierwszego prototypu rozpoczęły się w 1987 roku (inne dane sugerują 1985 rok).

MD-160 - ekranoplan typu Łuń

MD-160 – ekranoplan typu Łuń

Łuń ma 83,8 m długości, a rozpiętość skrzydeł wynosi 44 m. Masa maszyny to 286 ton, a maksymalna masa startowa wynosi 380 ton. Napęd stanowi 8 silników turbowentylatorowych Kuzniecow NK-87, pozwalających na osiągnięcie prędkości maksymalnej około 550 km/h i przelotowej około 450 km/h. Zasięg ekranoplanu wynosi 2000 km.

W porównaniu do poprzednika, maszyny te wyposażone były w 4 działka kalibru 23 mm i 6 wyrzutni rakiet przeciwokrętowych typu Moskit, umieszczonych na grzbiecie, będąc typową maszyną bojową.

MD-160 - ekranoplan typu Łuń

MD-160 – ekranoplan typu Łuń

Według dostępnych informacji, ukończono na pewno jeden ekranoplan tego typu i oznaczono go jako MD-160, drugi prototyp ukończony w 60% miał być wykorzystywany jako maszyn ratownicza, ale z powodów finansowych nie dokończono budowy i prawdopodobnie zezłomowano go. MD-160 wykorzystywano do 1995 roku lub 1999 (źródła nie są zgodne). Ostatecznie z rejestru floty (ekranoplany podlegały dowództwu Marynarki Wojennej) skreślono go w 2001 roku.

Ekranoplan KM - Kaspijski potwór

Ekranoplan KM – Kaspijski potwór

Obecnie MD-160 znajduje się Kaspijsku w suchym doku, gdzie powoli rozpada się na kawałki. Wszystkie ważniejsze elementy wyposażenia usunięto i umieszczono w magazynach. W 2008 roku zakonserwowano maszynę, ale w 2011 roku podjęto decyzję o jej zezłomowaniu, na szczęście ostatecznie wycofano się z pomysłu. W 2013 roku planowano przeniesienie MD-160 do Moskwy, ale planów tych nie zrealizowano.

1 2
Podziel się.

O autorze

Michał Banach

Gdybym miał spisać wszystkie swoje zainteresowania to nie starczyłoby mi życia. Głównie interesuję się historią, militariami i techniką a także fotografią, ale lista ta mogłaby być znacznie dłuższa. Skończyłem studia na kierunkach stosunki międzynarodowe oraz dziennikarstwo i komunikacja społeczna na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM.