Rozwój konstrukcji

Już na początku eksploatacji BMP-1 Rosjanie napotkali wiele problemów natury organizacyjnej. Szybko okazało się, że ilość pojazdów potrzebna do nasycenia jednostek bojowych jest tak ogromna, że fabryki nie nadążały z produkcją. Wprowadzenie bojowych wozów piechoty doprowadziło do całkowitego zreorganizowania jednostek piechoty, które z automatu stały się oddziałami zmechanizowanymi. Produkcję zaczęto więc rozdzielać między zakłady produkujące wcześniej ciągniki gąsienicowe i specjalistyczne pojazdy.

W toku eksploatacji wyszły również na jaw mniejsze, bądź większe problemy konstrukcyjne, które systematycznie eliminowano już na etapie produkcji. W 1969 roku wprowadzono pierwszą większą modernizację, dzięki której udało się zoptymalizować rozmieszczenie wyposażenia i desantu wewnątrz pojazdu, co poprawiło komfort jazdy. Dodatkowo wymieniono celowniki armaty Grom, dzięki czemu możliwe było korzystanie z pocisków odłamkowych.

BMP-1

BMP-1

Równocześnie zaczęto opracowywać wersje specjalne BMP-1, z których jedną z pierwszych był zaprojektowany w 1972 roku BMP-1K, czyli wóz dowodzenia, w którym zamiast desantu znalazło się wyposażenie dla oficerów sztabowych i większa ilość środków łączności. Rok później opracowano wariant rozpoznawczy, oznaczony jako BRM-1, w którym wieżę przesunięto nieznacznie do tyłu oraz usunięto wyrzutnię PPK, zamiast której dodano nowe przyrządy obserwacyjne.

W 1979 roku do produkcji wszedł kolejny zmodernizowany wariant podstawowy wozu, oznaczony jako BMP-1P. Wariant ten otrzymał nowe kierowane pociski przeciwpancerne typu 9M113 Konkurs, oraz nieznacznie poprawioną konstrukcję. Równocześnie opracowano wiele bardzo specjalistycznych pojazdów inżynieryjnych oraz wiele wariantów wozów dowodzenia, przystosowanych do różnych zadań. Produkcje seryjną zakończono w 1988 roku. Ostatecznie powstało ponad 20 000 BMP-1 w różnych wersjach.

BMP-1

BMP-1

BMP-1 szybko trafiły również na wyposażenie jednostek bojowych pozostałych państw Bloku Wschodniego oraz ich sojuszników (do Polski pierwsze BMP-1 trafiły w 1973 roku i otrzymały nazwę BWP-1). Produkcję licencyjną rozpoczęto również w Czechosłowacji, gdzie powstało kilka lokalnych wersji specjalnych. Również w Polsce planowano rozpoczęcie produkcji licencyjnej, ale szybko z tego pomysłu zrezygnowano z powodu wysokich kosztów. W Rumunii opracowano lokalną wersję BMP-1 oznaczoną jako MLI-84, różniącą się konstrukcją kadłuba oraz jednostką napędową.

Udany pojazd i nieudana eksploatacja

Po raz pierwszy BMP-1 wykorzystano podczas interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w 1968 roku. Obyło się zarówno bez problemów jak i ciekawszych wniosków. Dopiero podczas wojny Jom Kippur w 1973 roku pojazdy te mogły pokazać co potrafią. Mogły, ale nie pokazały, ponieważ egipskie i syryjskie BMP-1 poniosły spore straty z powodu złego wykorzystania na dużych otwartych terenach. Co ciekawe, Izraelczycy ocenili je… pozytywnie, uznając, że dysponują dobrych parametrami technicznymi. Na podstawie analiz działań na Bliskim Wschodzie, w Rosji rozpoczęto prace nad modernizacją wozów, tworząc ostatecznie BMP-1P.

BMP-1

BMP-1

W kolejnych latach BMP-1 intensywnie wykorzystywano w Afryce, gdzie trafiło sporo pojazdów tego typu, oraz w Afganistanie a później w Czeczeni. Radzieckie doświadczenia z wykorzystaniem BMP-1 były jednak podobne do egipskich. W trakcie walk wyszły na jaw wady konstrukcyjne obniżające poziom ochrony załogi – min. zbiorniki paliwa umieszczone z tyłu kadłuba, oraz uzbrojenie niedostosowane do zadań stawianych pojazdom.

BMP-1 wzięły również udział w wojnie iracko-irańskiej, gdzie znalazły się po obu stronach frontu. Irackie wozy zostały później w walkach z koalicją antyiracką w 1991 roku i później w 2003 roku. W trakcie obu konfliktów BMP-1 poniosły bardzo dotkliwe straty.

Zniszczony iracki BMP-1 w 1991 roku

Zniszczony iracki BMP-1 w 1991 roku

Mimo prób modernizacji, już w latach 70. w ZSRR rozpoczęto prace nad daleką modernizacją BMP-1. Ostatecznie efektem prac było opracowanie zupełnie nowego pojazdu, który otrzymał oznaczenie BMP-2, i był uzbrojony w działko automatyczne kalibru 30 mm.

Nowe pojazdy szybko zaczęły zastępować BMP-1, ale nigdy całkowicie nie doprowadziły do ich usunięcia z uzbrojenia rosyjskiej armii. Pozostali użytkownicy BMP-1 również próbowali zastąpić swoje wozy nowszymi konstrukcjami, ale bez rezultatów. Tworzone co jakiś czas propozycje modernizacji starych BMP-1 również nie zyskały zainteresowania.

Jednym z większych użytkowników BMP-1 jest cały czas Polska. Wojsko Polskie wykorzystuje obecnie około 1300 pojazdów tego typu w kilku wersjach. Pojazdy te są jednak w znacznej mierze wyeksploatowane, a wiele z nich prawdopodobnie nie jest do końca sprawna. Na początku lat 90. powstał prototyp modernizacji BWP-1 do wersji BWP-40. Pojazd ten otrzymał nową wieżę z szwedzkiego bwp CV90, ale z racji znacznego wzrostu masy – do około 15,4 ton, pogorszeniu uległy osiągi pojazdu, przez co program nie zyskał zainteresowania wojskowych.

Polski BWP-1

Polski BWP-1

Obecnie Wojsko Polskie prowadzi niezbyt intensywne prace nad następcą wysłużonych BWP-1 w ramach programu Borsuk. Niestety rezultaty prac są raczej znikome, ponieważ tworzone przez różne firmy demonstratory technologii nie zyskują zainteresowania wojska, przez co ich konstrukcje nie są dopracowywane. Wojskowi sami również nie są pewni jaki pojazd chcieliby otrzymać. BWP-1 są pojazdami pływającymi, ale kosztem opancerzenia. Nowe bwp produkcji zachodniej zwykle pozbawione są możliwości pływania, aby maksymalnie zwiększyć poziom ochrony przy zachowaniu rozsądnej masy.

Nie wiadomo kiedy prace nad następcą BWP-1 przyśpieszą, ponieważ brak zdecydowania ze strony wojskowych, olbrzymie koszty takiego programu oraz brak woli politycznej do przeprowadzenia zakrojonego na szeroką skalę programu modernizacyjnego wojsk lądowych uniemożliwiają podjęcie konkretnych działań.