Chociaż w okresie międzywojennym Francja znacznie rozbudowała i zmodernizowała swoją flotę, mniejszy nacisk położono na rozwój okrętów lotniczych. W przeciwieństwie do Wielkiej Brytanii, Francuzi wprowadzili do uzbrojenia przed II wojną światową tylko jeden lotniskowiec – Béarn. Powstał on na bazie nieukończonego pancernika typu Normandie i mimo długiej służby, nigdy nie wykorzystano go bojowo. Swoją karierę zakończył ostatecznie jako transportowiec samolotów, stanowiąc przez dekady platformę eksperymentalną dla francuskiego lotnictwa morskiego.
Geneza
Podczas I wojny światowej Francja nie rozwijała koncepcji lotniskowców, skupiając się na transportowcach wodnosamolotów. Również po zakończeniu wojny koncepcja wykorzystania samolotów operujących z pokładu okrętów nie była traktowana zbyt priorytetowo. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1920 roku, kiedy francuska delegacja miała okazję zapoznać się z brytyjskim lotniskowcem HMS Argus. Jednostka ta, będąca pierwszym na świecie lotniskowcem z całkowicie płaskim pokładem, stała się bezpośrednią inspiracją dla francuskich konstruktorów. Na podstawie pozyskanych informacji pojawił się pomysł przebudowania któregoś z nieukończonych pancerników typu Normandie na lotniskowiec, który miał posłużyć do prób i rozwoju planów dla przyszłych, właściwych już jednostek tej klasy.
Wykorzystanie jako bazy kadłuba pancernika typu Normandie było najbardziej ekonomicznym rozwiązaniem. Historia tych okrętów zaczęła się w 1912 roku, kiedy to francuska flota zamówiła 5 jednostek tego typu jako następców typu Bretagne. Miały to być nowoczesne i bardzo nietypowe okręty, uzbrojone w 12 dział kalibru 340 mm umieszczonych w 3 wieżach, po 4 działa. Rozwiązanie to było bardzo oryginalne i niespotykane w tym czasie. Uzbrojenie dodatkowe miało składać się z aż 24 dział kalibru 138,6 mm. Napęd nowych pancerników miał składać się z dwóch maszyn parowych potrójnego rozprężania i dwóch turbin parowych, a w przypadku ostatniego, piątego okrętu – wyłącznie z turbin parowych Parsonsa.
Stępki pod pierwsze 4 okręty położono w 1913 roku, a pod ostatni, Béarn, położono 10 stycznia 1914 roku. Wybuch I wojny światowej sprawił, że prace nad wszystkimi okrętami wstrzymano, a jesienią 1914 roku zwodowano trzy pierwsze nieukończone kadłuby, aby zwolnić miejsce w stoczniach. Ten sam los spotkał czwartą jednostkę. Ostał się tylko Béarn, ponieważ prace nad nim rozpoczęto później, a jego kadłub nie nadawał się do zwodowania, a równocześnie nie opłacało się go rozbierać. Po zakończeniu wojny przyszłe pancerniki typu Normandie stały się jednak problemem. Opracowano je przed wojną, w związku z czym były już przestarzałe koncepcyjnie, a ich ewentualna modernizacja byłaby zbyt kosztowna dla będącej w kiepskiej kondycji francuskiej gospodarki.
Zaczęto rozważać różne opcje na zagospodarowanie okrętów, ale żadna nie zyskała popularności. Paradoksalnie największe szanse na nowe życie miał Béarn, który ukończono w zaledwie 25% (wobec 49-65% w przypadku pozostałych jednostek), a więc ewentualna przeróbka była prostsza. Ostatecznie cztery przyszłe pancerniki typu Normandie zezłomowano, po części ze względu na postanowienia traktatu waszyngtońskiego, a Béarn został wybrany jako baza do budowy pierwszego francuskiego lotniskowca.
Konstrukcja i dane taktyczno-techniczne
Ze względu na niewielki stopień ukończenia, Béarn najlepiej nadawał się do dalszego wykorzystania, ponieważ nie zainstalowano na nim opancerzenia ani nie zbudowano wyższych części kadłuba. 15 kwietnia 1920 roku zwodowano dolną część kadłuba okrętu, aby zwolnić pochylnię, a po powrocie francuskiej delegacji z Wielkiej Brytanii zdecydowano, że zostanie na niej umieszczony tymczasowy, drewniany pokład o wymiarach 45 x 9 m, który miał posłużyć do prób z samolotami.
Okręt po pełnej przebudowie miał 182,5 m długości i wyporność całkowitą 22 501 ton. Jego pancerz ograniczono do 83 mm na pasie burtowym oraz 24 mm na pokładzie. Do obsługi maszyn zainstalowano 3 windy, z których każda miała inny udźwig i przeznaczenie, co miało usprawnić transport samolotów z dwóch piętrowych hangarów. Od samego początku pierwszy francuski lotniskowiec posiadał jednak istotną wadę – brak katapult, co w połączeniu z niską prędkością, utrudniało operacje lotnicze przy słabym wietrze.
Ze względu na to, że w momencie podjęcia decyzji o przebudowie okrętu na lotniskowiec, jego napęd nie był ukończony, podjęto decyzję o zainstalowaniu w nim siłowni z złomowanego pancernika Normandie. Tym samym Béarn otrzymał dwie maszyny parowe potrójnego rozprężania i dwie turbiny parowe Parsonsa o łącznej mocy 40 000 KM. Zapewniał on prędkość maksymalną 21,5 węzła oraz zasięg 6500 mil morskich (12 000 km) przy prędkości 10 węzłów. Parametry te sprawiały, że Béarn był jednostką zbyt wolną, by skutecznie operować w ramach nowoczesnych grup uderzeniowych wraz z szybkimi krążownikami, co determinowało jego drugoplanową rolę w przyszłych konfliktach.
Uzbrojenie okrętu składało się z 8 dział wzór 1920 (Mle 1920) kalibru 155 mm służących do samoobrony oraz 6 dział przeciwlotniczych wzór 1924 (Mle 1924) kalibru 75 mm, 8 działek przeciwlotniczych wzór 1925 (Mle 1925) kalibru 37 mm i 12 karabinów maszynowych Hotchkiss wzór 1914 (Mle 1914) kalibru 8 mm. Ponadto zainstalowano 4 wyrzutnie torped kalibru 550 mm (wzór 1923T). Załoga liczyła 875 oficerów, marynarzy i członków personelu lotniczego. Grupa lotnicza liczyła oficjalnie 32 samoloty. W maju 1928 roku na pokład załadowano pierwsze maszyny typu Levasseur PL.4 i Lévy-Biche LB.2. W późniejszych latach skład grupy ewoluował, obejmując myśliwce Dewoitine D.373 oraz bombowce nurkujące Vought V-156F (podczas wojny samoloty operowały z lądu). Dodatkowo, za nadbudówką zainstalowano dźwig do obsługi wodnosamolotów.
Eksploatacja
Służba w okresie międzywojennym
Pierwszą próbę lotniczą, jeszcze na prowizorycznym pokładzie przeprowadzono 20 października 1920 roku, a za sterami samolotu Hanriot HD.3 zasiadł Paul Teste. W kolejnych miesiącach próby kontynuowano z wykorzystaniem m.in. samolotów Sopwith 1½ Strutter. Kontrakt na przebudowę niedokończonego okrętu na pierwszy francuski lotniskowiec podpisano 4 sierpnia 1923 roku, a ich koszt wyceniono na 66,33 mln franków. Prace szły powoli i dopiero 5 grudnia 1927 roku Béarn został wprowadzony do służby, chociaż faktycznie ukończono go dopiero 1 maja 1928 roku.
Po wejściu do służby natychmiast rozpoczęto intensywne szkolenia i próby licznych typów samolotów, a sam okręt, działając na Morzu Śródziemnym, odbywał wiele rejsów między portami w Afryce Północnej i Francji. W grudniu 1929 roku lotniskowiec wysłano na remont trwający do kwietnia 1930 roku. Po jego zakończeniu okręt wrócił do zadań szkoleniowych. W styczniu 1931 roku uszkodzeniu uległa centralna winda, a oględziny maszynowni wykazały, że kotły również są w nie najlepszej kondycji. Kolejne analizy wykazały potrzebę przeprowadzenia gruntownego remontu, łącznie z wymianą kotłów i maszyn.
Francuskie władze uznały jednak, że ze względu na eksperymentalny charakter okrętu, tak ambitne prace są nieopłacalne i lepiej zbudować nowy lotniskowiec. Mimo to zdecydowano się na ograniczoną modernizację i naprawy, których koszt oceniono na 25 mln franków. W trakcie prac, które ruszyły w lutym 1934 roku i trwały do listopada 1935 roku, wymieniono kotły, usunięto zbędne wyrzutnie torped, przebudowano część pomieszczeń wewnątrz kadłuba oraz zastąpiono karabiny maszynowe kalibru 8 mm lepszymi, kalibru 13,2 mm. Prace przyniosły dobre efekty, z których najważniejszym była możliwość utrzymania prędkości 20,8 węzła przy użyciu tylko 5 z 6 nowych kotłów.
Po powrocie do służby wznowiono treningi, a w 1936 roku przeprowadzono wyjątkowy eksperyment. 22 września 1936 roku na pokładzie lotniskowca wylądował, a następnie wystartował z niego dwusilnikowy samolot łącznikowy Potez 565. Był to pierwszy w historii start i lądowanie dwusilnikowego samolotu na pokładzie lotniskowca. Aż do września 1939 roku Béarn brał udział w szkoleniach i treningach oraz w próbach nowych samolotów pokładowych.
II wojna światowa i losy na Martynice
Wraz z wybuchem II wojny światowej okręt został włączony w skład grupy bojowej, która miała odnaleźć i zatopić niemiecki krążownik Admiral Graf Spee, ale lotniskowiec ostatecznie nie wyszedł w morze w tym celu. Zamiast tego poddano go szybkiej modernizacji, która miała pomóc w obsłudze wodnosamolotów. 18 maja 1940 roku, po niemieckiej inwazji na Francję, na pokład lotniskowca załadowano 3880 skrzyń ze złotem o wartości 9 241 000 000 franków, które okręt miał zabrać do USA w celu opłacenia zakupów uzbrojenia.
Béarn wraz z eskortą dotarł do Halifaksu w Kanadzie 1 czerwca, a 3 czerwca na jego pokład zaczęto ładować m.in. 15 myśliwców Curtiss H-75A-4, 25 samolotów Stinson 105, 6 myśliwców Brewster F2A Buffalo dla Belgii oraz 44 bombowce nurkujące Curtiss SBC Helldiver. Operacja trwała prawie 2 tygodnie i dopiero 16 czerwca Béarn wraz z eskortą wyruszył w drogę powrotną do Francji. W trakcie rejsu załoga otrzymała jednak rozkaz udania się do Fort-de-France na Martynice, gdzie miała czekać na dalsze rozkazy. Do portu lotniskowiec dotarł 27 czerwca, czyli dwa dni po kapitulacji Francji.
Z powodu skomplikowanej sytuacji politycznej większość znajdujących się na jego pokładzie samolotów wyładowano i zmagazynowano w porcie pod gołym niebem bez zabezpieczenia, przez co ich stan uległ znacznemu pogorszeniu. Sam okręt stał się natomiast elementem sporu między rządem Vichy a siłami Wolnych Francuzów. Początkowo załoga lotniskowca nie chciała przyłączyć się do Wolnych Francuzów, w związku z czym okręt internowano. 14 maja 1942 roku, po długich negocjacjach, Béarn został unieruchomiony w porcie, aby nie został przejęty przez Niemców. Zdjęto z niego część uzbrojenia, a 4 z 6 kotłów zostały uszkodzone. W tym samym czasie władze Vichy nakazały załogom internowanych okrętów dokonać ich sabotażu, aby nie zostały przejęte przez Aliantów. Dowodzący pośrednio okrętem admirał Georges Robert podjął decyzję o wprowadzeniu lotniskowca na mieliznę i zalaniu części maszynowni.
Służba w barwach Wolnej Francji i przebudowa w USA
14 lipca 1943 roku do Fort-de-France wpłynął francuski niszczyciel Le Terrible, a władze Antyli Francuskich oficjalnie przyłączyły się do sił Wolnych Francuzów. Umożliwiło to odzyskanie i ponowne wykorzystanie lotniskowca. Po oględzinach i przygotowaniu, 8 września 1943 roku Béarn został podniesiony z dna i po drobnych naprawach został przeholowany do Ensenada Honda w Puerto Rico, gdzie przeprowadzono prace remontowe w maszynowni. 17 listopada odbyły się próby, ale zakończyły się one awarią, a okręt wrócił na holu do portu.
Następnie lotniskowiec wysłano do Nowego Orleanu. Rozważano przekształcenie go w lotniskowiec eskortowy, ale z powodu ogólnie złego stanu technicznego uznano, że jest to nieopłacalne i lepszym rozwiązaniem jest przystosowanie go do roli transportowca samolotów. Przebudowa trwała od 3 grudnia 1943 roku aż do 30 grudnia 1944 roku. W trakcie prac wymieniono system kierowania ogniem, działa 155 mm zastąpiono amerykańskimi działami kalibru 127 mm, zainstalowano działka przeciwlotnicze kalibru 40 mm i 20 mm, usunięto środkową windę, wymieniono silniki Diesla zasilające generatory, a magazyny węgla zamieniono na magazyny ropy.
Po zakończeniu przebudowy, 24 lutego 1945 roku, Béarn osiągnął prędkość 17,93 węzła. W marcu na jego pokład załadowano samoloty, które okręt miał przetransportować do Europy. W trakcie rejsu doszło jednak do wypadku i zderzenia z transportowcem USAT J. W. McAndrew. W wyniku kolizji zginęło 68 osób na pokładzie transportowca i 3 na pokładzie Béarn. Okręt wymagał kolejnych napraw, które przeprowadzono na Azorach, a potem kontynuowano w Casablance i na Gibraltarze. Tym samym jego kariera wojenna dobiegła końca, bez udziału w walkach.
Indochiny i koniec kariery
Ze względu na swój stan i całkowity brak przydatności do działań lotniczych z nowoczesnymi, ciężkimi maszynami, Béarn został po II wojnie światowej wykorzystany jako transportowiec samolotów. W okresie od października 1945 roku do czerwca 1946 roku wykonał rejsy zaopatrzeniowe dla oddziałów francuskich walczących w Indochinach. Przewoził wówczas żołnierzy, zaopatrzenie wojskowe oraz samoloty – m.in. amerykańskie myśliwce Grumman F6F Hellcat, brytyjskie maszyny Supermarine Spitfire, a także samoloty transportowe.
Po powrocie z Dalekiego Wschodu do Francji w lipcu 1946 roku, przestarzały lotniskowiec został początkowo przeniesiony do rezerwy w Tulonie, gdzie spędził ponad dwa lata. Jego los odmienił się 9 grudnia 1948 roku, kiedy to przydzielono go jako jednostkę flagową do stacjonującej w Tulonie Grupy Działań Podwodnych (GASM – Groupe d’Action Sous-Marine). Wykorzystywany był wówczas jako okręt-baza i wsparcie logistyczne. Obsługiwał zróżnicowaną flotę podwodną, w skład której wchodziły zarówno ocalałe francuskie jednostki (np. La Créole, Junon), miniaturowe okręty podwodne, jak i wcielone do służby w Marine Nationale zdobyczne niemieckie U-Booty (m.in. Laubie czy Millé).
Z czasem, w miarę zużycia, rola okrętu ograniczyła się de facto do funkcji pływających koszar, w których kwaterowano załogi okrętów podwodnych. Oficjalne przeklasyfikowanie jednostki na okręt koszarowy nastąpiło 10 października 1960 roku. Ze względu na zły stan techniczny i stale rosnące koszty utrzymania potężnego kadłuba, w 1966 roku dowództwo marynarki uznało, że racjonalniejsza będzie budowa nowej infrastruktury lądowej. 31 marca 1967 roku Béarn został ostatecznie wykreślony z list floty i nadano mu oznaczenie Q 419. Pierwszy francuski lotniskowiec zakończył swój żywot 4 września 1967 roku, kiedy to został sprzedany na złom i odholowany do stoczni złomowej we Włoszech.
Podsumowanie
Béarn był pierwszym francuskim lotniskowcem i jednym z pierwszych lotniskowców na świecie. Miał on duży wpływ na rozwój francuskiej floty, ale ze względu na problemy finansowe pozostał jedynym francuskim lotniskowcem zbudowanym przed wybuchem wojny. Jego służba wojenna nie była zbyt interesująca i w praktyce nigdy nie wykorzystano go bojowo. Okręt miał więc dla francuskiej floty głównie znaczenie techniczne i szkoleniowe, oraz w pewnym sensie prestiżowe.
Dopiero 22 listopada 1961 roku do służby wszedł kolejny zaprojektowany i zbudowany we Francji lotniskowiec – Clemenceau. W okresie powojennym Marine Nationale korzystała co prawda z kilku innych okrętów tej klasy (m.in. lotniskowce Arromanches czy La Fayette), jednak były to jednostki pozyskane z Wielkiej Brytanii i USA. Béarn pozostał więc przez dekady symbolem samodzielnych, choć trudnych początków francuskiego lotnictwa pokładowego.
Jako ciekawostkę warto dodać, że okręt ten dostępny jest również w grze World of Warships – możecie skorzystać z tego linku, aby założyć nowe konto lub wrócić do gry i uzyskać dodatkowe bonusy.
