Monitory typu Abercrombie

Monitory typu Abercrombie powstały z potrzeby chwili. Ich uzbrojenie stanowiły działa wyprodukowane w USA z myślą o budowanym w Niemczech dla greckiej floty pancerniku Salamis. Zbudowano je w bardzo krótkim czasie i wykorzystywano do ostrzału celów na wybrzeżu podczas I wojny światowej. Ze względu na małą przydatność bojową, po wojnie szybko wycofano je z eksploatacji.

Geneza

Historia monitorów typu Abercrombie rozpoczęła się na długo zanim w ogóle w Wielkiej Brytanii zauważono potrzebę posiadania takich jednostek. W 1912 roku grecka marynarka wojenna złożyła w niemieckiej stoczni AG Vulcan zamówienie na nowoczesny pancernik Salamis. Okręt ten miał być elementem rozbudowy greckiej floty w obliczu powiększającej się floty Imperium Osmańskiego.

Niedokończony Salamis w Hamburgu (po prawej) oraz niedokończone pancerniki Prinz Eitel Friedrich i Württemberg w 1919 roku

Chociaż sam pancernik miał powstać w Niemczech, opancerzenie i główne uzbrojenie w postaci 8 dział BL 14 inch MK II kalibru 356 mm w 4 dwudziałowych wieżach miały powstać w Stanach Zjednoczonych w firmie Bethlehem Steel. Stępkę pod Salamis położono 23 lipca 1913 roku. Wybuch I wojny światowej sprawił jednak, że Stany Zjednoczone musiały wstrzymać dostawy uzbrojenia do Niemiec. Problemem była zarówno blokada niemieckich portów jak i chęć zachowania neutralności przez Amerykanów.

Budowa Salamisa stanęła (zamiast tego, Grecy pozyskali amerykańskie pancerniki typu Mississippi, a firma Bethlehem Steel została z 4 wieżami i 8 działami, które nie były nikomu potrzebne. W tej sytuacji Charles M. Schwab, prezes Bethlehem Steel, wpadł na pomysł sprzedania uzbrojenia Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy dostrzegli okazję do szybkiego pozyskania ciężkiej artylerii w dobrej cenie, w związku z czym przyjęli ofertę.

Dodatkowa lekturaGreckie pancerniki z USAPo licznych perturbacjach, Grecja pozyskała dwa ex-amerykańskie pancerniki typu Mississippi. Były to jedyne w historii amerykańskie pancerniki, które po służbie w US Navy zostały sprzedane do innego kraju. Ich kariera była dosyć długa i dobiegła końca podczas II wojny światowej, jednak ich faktyczny wpływ na jakiekolwiek działania zbrojne był minimalny.

Na początku wojny, Brytyjczycy pilnie potrzebowali okrętów artyleryjskich do ostrzału celów na wybrzeżu. Równocześnie Royal Navy nie chciała wykorzystywać do tych zadań swoich nowych pancerników. Zamiast tego wykorzystywano starsze, często przestarzałe okręty. Ich działa nie były jednak tak celne jak w nowszych okrętach. Mając perspektywę pozyskania nowych dział z USA, Royal Navy przygotowała plan budowy monitorów, które służyłyby tylko i wyłącznie do ostrzału pozycji na lądzie.

Miały to być proste okręty, a każdy z nich miał wykorzystywać jedną dwudziałową wieżę. Ich projekt został opracowany w rekordowym tempie i zakładał stworzenie stabilnej platformy artyleryjskiej, zdolnej do operowania na płytkich wodach przybrzeżnych. Dzięki temu okręty te mogłyby odciążyć tradycyjne pancerniki.

Aby przyśpieszyć prace nad okrętami, zaprojektowano je w bardzo prosty sposób. Miały 101,96 m długości i wyporność 6249 ton. Ich kadłuby miały prostą konstrukcję, a dzięki bąblom przeciwtorpedowym były szerokie, co zapewniało dużą stabilność podczas strzelania. Dodatkowo bąble miały chronić przed minami i ewentualnymi atakami torpedowymi. Jako napęd wybrano silniki parowe o mocy 2310 ihp zaprojektowane dla statków handlowych, które miały zapewniać prędkość około 10 węzłów. Ze względu na pośpiech, kadłuby zaprojektowano jednak niezbyt starannie, przez co faktyczna prędkość wynosiła zaledwie 6,5 węzła.

Pancerz był skoncentrowany wokół żywotnych części okrętu: wieży artyleryjskiej, jej barbety oraz stanowiska dowodzenia. Pas burtowy miał grubość 102 mm, podobnie jak grodzie, natomiast barbety chronił pancerz o grubości 203 mm, a sama wieża – do 254 mm. Pokład chroniony był pancerzem o grubości 25-51 mm. Załoga liczyła około 198 oficerów i marynarzy.

Głównym uzbrojeniem była wspomniana wcześniej wieża z dwoma działami BL 14-inch Mk II kalibru 356 mm. Uzbrojenie pomocnicze składało się zazwyczaj z dwóch szybkostrzelnych dział kalibru 76 mm, jednego działka przeciwlotniczego kalibru 47 mm i jednego działka przeciwlotniczego kalibru 40 mm. Co ciekawe, na niektórych jednostkach w trakcie służby prowadzono eksperymenty z zaokrętowaniem wodnosamolotów, które miały służyć do korygowania ognia artyleryjskiego.

Nazwa Okrętu	Stocznia	Rozpoczęcie budowy	Wodowanie	Wejście do służby	Wycofanie/Zatonięcie
HMS Abercrombie	Harland and Wolff, Belfast	12 grudnia 1914 roku	15 kwietnia 1915 roku	1 maja 1915 roku	Sprzedany na złom w 1927 roku
HMS Havelock	Harland and Wolff, Belfast	12 grudnia 1914 roku	29 kwietnia 1915 roku	29 maja 1915 roku	Sprzedany na złom w 1927 roku
HMS Raglan	Harland and Wolff, Govan	1 grudnia 1914 roku	29 kwietnia 1915 roku	maj 1915 roku (faktycznie 24 czerwca 1915 roku)	Zatopiony 20 stycznia 1918 roku
HMS Roberts	Swan Hunter, Wallsend	17 grudnia 1914 roku	15 kwietnia 1915 roku	21 maja 1915 roku	Sprzedany na złom w 1936 roku

Początkowo, w geście uznania dla amerykańskiego pochodzenia uzbrojenia, okrętom planowano nadać nazwy na cześć amerykańskich bohaterów wojennych: Admirał Farragut, Generał Grant, Robert E. Lee i Stonewall Jackson. Jednakże z powodu neutralności Stanów Zjednoczonych w początkowej fazie wojny, nazwy te szybko zmieniono na bardziej brytyjskie, honorując wybitnych dowódców.

Przebieg kariery

HMS Abercrombie

Stępkę pod HMS Abercrombie (początkowo Admiral Farragut, a następnie M1) położono w Belfaście 12 grudnia 1914 roku. Zwodowano go 15 kwietnia 1915 roku. Po wejściu do służby 1 maja 1915 roku, okręt niemal natychmiast został skierowany do wsparcia alianckiej operacji desantowej na półwyspie Gallipoli w ramach kampanii dardanelskiej. Jego potężne działa okazały się bezcenne w niszczeniu tureckich fortów i umocnień, wspierając walczące na lądzie oddziały ANZAC i brytyjskie.

Po ewakuacji sił alianckich z Gallipoli, Abercrombie pozostał na Morzu Egejskim, operując z wyspy Imbros. Do Wielkiej Brytanii powrócił w lutym 1919 roku, został wycofany ze służby w maju 1919 roku i rozbrojony w czerwcu 1920 roku. Ostatecznie został sprzedany na złom w maju 1921 roku, jednak mimo to zachowano go w rezerwie do 25 czerwca 1927 roku, po czym zezłomowano go w stoczni Thos W. Ward w Inverkeithing.

HMS Havelock

Bliźniaczy HMS Havelock (początkowo General Grant, później M2) dzielił los Abercrombie. Zbudowany również w stoczni Harland and Wolff w Belfaście, po wejściu do służby w czerwcu 1915 roku udał się na Morze Śródziemne, by wziąć udział w walkach o Dardanele. Podobnie jak jego siostrzana jednostka, zapewniał ciężkie wsparcie artyleryjskie dla wojsk lądowych.

Jego służba na Morzu Śródziemnym trwała do stycznia 1916 roku, po czym powrócił na wody macierzyste. Resztę wojny spędził jako okręt obrony wybrzeża w Lowestoft. Po zakończeniu działań wojennych został wycofany ze służby w maju 1919 roku, rozbrojony w czerwcu 1920 roku i sprzedany na złom w 1921 roku. Podobnie jak Abercrombie, zezłomowano go 25 czerwca 1927 roku ale w stoczni złomowej Ward w Preston.

HMS Raglan

HMS Raglan (początkowo Robert E. Lee, później M3), zbudowany w Govan, również został skierowany do Dardaneli latem 1915 roku. Jego służba na Morzu Śródziemnym była wyjątkowo aktywna. Poza wsparciem operacji na Gallipoli, brał udział w bombardowaniu celów na bułgarskim wybrzeżu Morza Egejskiego oraz wspierał operacje w Palestynie przeciwko siłom Imperium Osmańskiego.

Jego kariera zakończyła się jednak 20 stycznia 1918 roku podczas bitwy koło Imbros. Raglan, wraz z mniejszym monitorem HMS M28, został zaskoczony o świcie w porcie Kusu przez operujące pod turecką banderą krążownik liniowy Yavuz Sultan Selim i lekki krążownik Midilli. Precyzyjny ostrzał potężniejszych jednostek wroga szybko obezwładnił i zatopił Raglana, który zatonął w płytkiej wodzie ze stratą 127 członków załogi. Również M28 został zatopiony. Był to jedyny monitor typu Abercrombie zatopiony w walce.

HMS Roberts

Czwarty z serii, HMS Roberts (początkowo Stonewall Jackson, później M4), zbudowany przez stocznię Swan Hunter, podobnie jak jego siostrzane jednostki, rozpoczął swoją służbę od udziału w kampanii dardanelskiej. Po jej zakończeniu, w lutym 1916 roku został przeniesiony z powrotem do Wielkiej Brytanii, gdzie pełnił funkcję okrętu obrony wybrzeża w Yarmouth. Wycofany ze służby w 26 maja 1919 roku i w maju 1921 roku został sprzedany na złom. Uniknął jednak złomowania. Jego solidna konstrukcja miała zostać wykorzystana około 1925 roku jako maszt kotwiczny dla sterowców. Zamierzano wyposażyć go w zbiorniki z paliwem dla sterowców, ale nie zrealizowano tej koncepcji.

W latach 30. posłużył jako okręt-cel do testowania nowych metod ochrony podwodnej części kadłuba przed eksplozjami. Ostatecznie został sprzedany na złom we wrześniu 1936 roku w stoczni Ward w Preston, a jego nazwa została później odziedziczona przez nowy monitor zbudowany podczas II wojny światowej.

Podsumowanie

Monitory typu Abercrombie, choć powolne i zaprojektowane bardzo niestarannie okazały się całkiem skuteczne i przydatne podczas walk w rejonie Dardaneli. Z czasem ich przydatność spadła, ponieważ zmieniła się sytuacja na froncie i zmniejszyło się zapotrzebowanie na okręty zdolne do ostrzeliwania pozycji na brzegu. Po wojnie tego typu okręty były całkowicie nieprzydatne, dlatego szybko wszystkie zezłomowano.

Co istotne, monitory typu Abercrombie nie były jedynymi dużymi monitorami wykorzystywanymi przez Royal Navy. Na początku 1915 roku rozpoczęto budowę serii monitorów typu Lord Clive, które wykorzystywały wieże i działa z starych brytyjskich pancerników. Ich kariera również zakończyła się krótko po I wojnie światowej.