Trasa AVUS, której pełna nazwa brzmi Automobil-Verkehrs- und Übungs-Straße (pol. „Ulica ruchu automobilowego i ćwiczebna”), stanowi niezwykły przykład ewolucji infrastruktury drogowej. Położona na południowo-zachodnich obrzeżach Berlina, w dzielnicy Grunewald, przeszła drogę od płatnego toru wyścigowego i testowego, do kluczowego odcinka współczesnej niemieckiej autostrady. Uznaje się ją za najstarszą autostradę w Europie.
Narodziny projektu (1909-1921)
Idea budowy specjalnej drogi dla pojazdów mechanicznych zrodziła się w Niemczech na początku XX wieku, w czasach, gdy samochody wciąż były rzadkością i luksusem. W 1907 roku cesarz Wilhelm II, po obejrzeniu wyścigu o puchar Gordona Bennetta, postanowił wesprzeć rozwój nowego sportu, jakim były wyścigi samochodowe. Chciał, aby Berlin posiadał własny tor testowy. Realizacją tego pomysłu zajął się Cesarski Automobilklub (niem. Kaiserlicher Automobil-Club), który później przekształcił się w Automobilklub Niemiecki (AvD).
Projekt AVUS, będący inicjatywą prywatną, ruszył w 1909 roku, a jego głównymi promotorami byli m.in. budowniczy torów Adolf Remy oraz architekt Albert Lüdicke. Po uzyskaniu zgody od rządu pruskiego na budowę, prace rozpoczęto w 1913 roku. Droga miała być poligonem doświadczalnym dla inżynierów i producentów samochodów, a jednocześnie pełnić funkcję toru wyścigowego. Inwestycja finansowana była przez konsorcjum bankowe i przemysłowe, a jej koszty szacowano na kwotę 12 mln marek, co było w tamtych czasach bardzo dużą kwotą.
Pierwsze prace budowlane postępowały szybko, jednak ich kontynuację przerwał wybuch I wojny światowej w lipcu 1914 roku. Po zakończeniu konfliktu, wstrzymane prace wznowiono, ale w zupełnie nowej, chaotycznej rzeczywistości. Duży wpływ na wznowienie prac miał Hugo Stinnes. Ostatecznie, AVUS została uroczyście otwarta 24 września 1921 roku. Była to pierwsza na świecie droga dwujezdniowa, zaprojektowana wyłącznie dla ruchu samochodowego, z dwoma pasami ruchu w każdym kierunku. Jej długość wynosiła 19,5 km i składała się z dwóch prostych, równoległych odcinków połączonych dwiema pętlami (Nordkehre i Südkehre). Nawierzchnia, częściowo oświetlona, była przystosowana do wysokich prędkości. Jednocześnie z budową drogi, rozpoczęła się budowa terenów wystawienniczych, gdzie dzisiaj znajduje się berliński dworzec autobusowy (ZOB). Podczas inauguracyjnego wyścigu, Fritz von Opel uzyskał rekordową prędkość 128,8 km/h.
Era wyścigów i rekordów prędkości (1921-1959)
Początkowo, AVUS funkcjonowała jako płatna droga, a za przejazd pobierano opłaty. Za jeden przejazd należało zapłacić 10 marek (około 30 centów, czyli współcześnie około 5,26 dolarów). Karnet na kwartał kosztował jednak już 1000 marek. Zgodnie z pierwotnym zamysłem, na trasie zabroniony był ruch motocykli (za wyjątkiem udziału w zawodach), powozów konnych (przez krótki czas po otwarciu wydano pozwolenie na ruch powozów, ale z czasem je wycofano) i rowerów, co miało na celu zapewnienie jak największego bezpieczeństwa i płynności ruchu. Niemal od razu po otwarciu, AVUS zyskał sławę jako jeden z najszybszych torów wyścigowych na świecie. Prosta, dwupasmowa konstrukcja sprzyjała biciu rekordów prędkości. Równocześnie ujawniły się wady projektowe. Nasączona smołą nawierzchnia tłuczniowa nie wytrzymywała obciążenia i musiała z czasem zostać zastąpiona asfaltem.
23 maja 1928 roku Fritz von Opel ustanowił na AVUS rekord prędkości wynoszący 238 km/h. Dokonał tego w samochodzie Opel RAK2 z napędem w postaci 24 silników rakietowych na paliwo stałe. W latach 20. i 30., z przerwą na przełomie dekad, spowodowana Wielkim Kryzysem, na AVUS odbywały się liczne wyścigi Grand Prix, w których startowały największe legendy motoryzacji. W 1937 roku z inicjatywy Ericha Kreya, na potrzeby zawodów północna pętla (Nordkehre) została przebudowana, zyskując charakterystyczne, strome nachylenie 43,6 stopnia, które natychmiast zyskało przydomek Steilwand (pol. Stroma ściana). Ta modyfikacja pozwalała kierowcom przejeżdżać zakręt bez konieczności zwalniania, co prowadziło do osiągania zawrotnych prędkości. Przebudowano wówczas budynek sędziowski i część trybun. W 1937 roku, podczas Grand Prix AVUS, kierowcy tacy jak Ernst von Delius (Auto Union) i Hermann Lang (Mercedes-Benz) pędzili z prędkościami dochodzącymi do prawie 400 km/h, co było absolutnym rekordem tamtych czasów. Były to jednak typowo rekordowe przejazdy, ponieważ podczas wyścigów osiągano niższe (ale i tak wysokie) prędkości – Bernd Rosemeyer ustanowił rekord średniej prędkości, wynoszący 276,39 km/h. Nigdy nie pobito tego rekordu.
W 1940 roku zbudowano skrzyżowanie, które połączyło AVUS z lokalnymi drogami, dzięki czemu trasa utraciła swój zamknięty charakter. II wojna światowa sprawiła, że zrezygnowano z organizacji wyścigów, a trasa została uszkodzona. Po wojnie, dopiero w 1951 roku AVUS została ponownie otwarta, jednak jej długość została skrócona do 8,3 km, a południowa pętla przestała istnieć. Północna pętla ze względu na wzrost prędkości samochodów i swoją konstrukcję stała się jednak bardzo niebezpieczne i często dochodziło na niej do wypadków. Pomimo tego, tor nadal przyciągał entuzjastów motoryzacji i w 1959 roku gościł jedyne w swojej historii Grand Prix Niemiec Formuły 1. Wyścig ten przeszedł do historii ze względu na śmierć Jeana Behra. Zwycięzcą został Tony Brooks. Wypadek ten, w połączeniu z rosnącymi obawami o bezpieczeństwo, ostatecznie doprowadził do decyzji o zaprzestaniu organizacji wyścigów Formuły 1 na AVUS.
Transformacja w nowoczesną autostradę i współczesność
Wraz z rozwojem sieci autostrad w Niemczech, AVUS stopniowo tracił swoje znaczenie jako tor wyścigowy, a zyskiwał na znaczeniu jako kluczowy element infrastruktury drogowej. Po 1959 roku, wyścigi na AVUS odbywały się sporadycznie, a ostatnie oficjalne zawody miały miejsce w 1998 roku. W międzyczasie, w 1967 roku, słynna „Ściana Śmierci” jak nazywano północny łuk, została rozebrana, a w jej miejsce zbudowano tradycyjny wiadukt drogowy. Decyzja ta była podyktowana potrzebami ruchu drogowego oraz względami bezpieczeństwa.
Obecnie, AVUS jest północnym odcinkiem autostrady A115, łączącej Berlin z miastem Babelsberg i dalej z południowymi częściami Niemiec. Jest integralną częścią niemieckiej sieci autostrad, a jej nazwa przetrwała jako historyczny symbol. Pomimo faktu, że już od lat 90. XX wieku pełni wyłącznie funkcję drogi publicznej, jej historyczny charakter jest wciąż widoczny. Charakterystyczne mosty, dawna wieża sędziowska oraz budynki wjazdowe przy starych bramkach wjazdowych, są dziś wpisane na listę zabytków i przypominają o przeszłości tego miejsca. Budynek sędziowski obecnie pełni funkcję motelu. Współczesna AVUS to dwupasmowa autostrada (w niektórych miejscach trzypasmowa), która codziennie obsługuje tysiące pojazdów, będąc jedną z najważniejszych dróg dojazdowych do Berlina.
Podsumowanie
Trasa AVUS przeszła długą drogę od toru wyścigowego i testowego dla samochodów, przez częściowo prywatną drogę po część autostrady. W swojej długiej historii była również świadkiem zarówno wielkich rekordów prędkości, sukcesów na torze jak i tragedii. Obecnie po dawnym torze wyścigowym pozostały wspomnienia i nieliczne budynki, które całkowicie zmieniły już swoje przeznaczenie.
Mimo to, przejeżdżając autostradą A115 przez Berlin, można zauważyć wiele pamiątek po dawnym charakterze tej trasy. Co jednak istotne, ze względu na swoją konstrukcję i pierwotne założenia, AVUS pozostaje najstarszą autostradą w Europie.
