Zbudowany na początku XX wieku krążownik pancerny SMS Scharnhorst stanowił trzon niemieckich sił morskich na Oceanie Spokojnym. Jako okręt flagowy Wschodnioazjatyckiej Eskadry Krążowników, którą dowodził wiceadmirał Maximilian von Spee, jednostka odegrała istotną rolę w początkowej fazie I wojny światowej. Po odniesieniu zwycięstwa w bitwie pod Coronelem 1 listopada 1914 roku, okręt został jednak zatopiony wraz z całą załogą 8 grudnia 1914 roku podczas starcia z przeważającymi siłami brytyjskimi koło Falklandów. Wrak krążownika ostatecznie zlokalizowano w 2019 roku na głębokości 1610 m.
Geneza
Na początku XX wieku niemiecka flota rozpoczęła realizację olbrzymiego programu rozbudowy sił morskich. Wynikało to z imperialnych ambicji Cesarstwa Niemieckiego, którego jednostki operowały wówczas nie tylko na wodach europejskich i na Atlantyku, ale również zabezpieczały interesy i kolonie na Oceanie Spokojnym. W ramach tego strategicznego planu, mającego na celu rzucenie wyzwania brytyjskiej dominacji na morzach, narodziła się koncepcja budowy dwóch potężnych krążowników pancernych typu Scharnhorst.
Okręty te zaprojektowano jako następców krążowników typu Roon, które zbudowano w pierwszych latach XX wieku. Nowa jednostka odziedziczyła po swoich poprzednikach ogólny układ konstrukcyjny, co miało przyspieszyć prace projektowe. Niemieccy konstruktorzy wprowadzili jednak kluczowe modyfikacje, dzięki którym okręt zyskał znacznie potężniejsze uzbrojenie artyleryjskie oraz grubszy pancerz, stając się nowoczesnym narzędziem projekcji siły na odległych akwenach.
Krążownik pancerny SMS Scharnhorst
Budowę krążownika, który otrzymał nazwę SMS Scharnhorst zlecono renomowanej stoczni Blohm & Voss w Hamburgu, a jej całkowity koszt zamknął się w astronomicznej na tamte czasy kwocie szacowanej na około 20,3 mln marek w złocie. Dla porównania, wcześniejsze okręty typu Roon kosztowały niecałe 16 mln marek. Stępkę pod SMS Scharnhorst położono 3 stycznia 1905 roku, a wodowanie miało miejsce 22 marca 1906 roku. Oficjalne wcielenie jednostki do służby w marynarce wojennej Cesarstwa Niemieckiego (Kaiserliche Marine) nastąpiło 24 października 1907 roku.
Dane taktyczno-techniczne
Okręt miał 144,6 m długości (długość na linii wodnej wynosiła 143,8 m). Kadłub miał 21,6 m szerokości, a maksymalne zanurzenie sięgało 8,37 m. Wyporność standardowa okrętu wynosiła 11 616 ton, natomiast wyporność pełna (bojowa) osiągała wartość 12 985 ton (pierwotne plany zakładały wyporność na poziomie 12 718 ton).
Układ napędowy jednostki składał się z trzech niezależnych maszyn parowych potrójnego rozprężania, które zasilano parą pod wysokim ciśnieniem z 18 kotłów wodnorurkowych opalanych węglem. Generowały one łączną moc rzędu 28 783 KM, choć maszyny testowano pod obciążeniem sięgającym 30 000 KM. Napęd przenoszony był na trzy śruby, co pozwalało na rozwinięcie maksymalnej prędkości rzędu 22,3 – 22,5 węzła. Zgodnie z etatem z 1906 roku załoga liczyła 38 oficerów oraz 726 podoficerów i marynarzy. Po przebudowach w 1909 roku liczebność załogi zwiększyła się do 860 – 865 oficerów i marynarzy.
Ochronę bierną okrętu zapewniał twardy pancerz ze stali Kruppa. Pas burtowy na wysokości linii wodnej miał grubość do 150 mm. Główny pokład pancerny chroniły płyty o grubości od 35 do 60 mm. Wieże artylerii głównej posiadały pancerz czołowy o grubości do 170 mm, natomiast barbety i burtowe kazamaty osłonięto stalą grubości 150 mm.
Główna siła ognia krążownika opierała się na 8 armatach kalibru 210 mm (model 21 cm SK L/40). Rozmieszczenie tego uzbrojenia zaplanowano z uwzględnieniem taktyki walki liniowej: 4 działa zamontowano w dwóch dwudziałowych wieżach artyleryjskich (po jednej na dziobie i rufie), a pozostałe 4 umieszczono w opancerzonych burtowych kazamatach w kadłubie. Artylerię średniego kalibru stanowiło 6 dział kalibru 150 mm (15 cm SK L/40), które również w całości zamontowano w kazamatach. Obronę przed szybkimi jednostkami torpedowymi zapewniała bateria 18 szybkostrzelnych dział kalibru 88 mm. Okręt dysponował również 4 podwodnymi wyrzutniami torpedowymi kalibru 450 mm, zamontowanymi poniżej linii wodnej na dziobie, rufie i obu burtach.
Eksploatacja
Służba w Hochseeflotte i przydział na Daleki Wschód
Początkowo SMS Scharnhorst operował w ramach niemieckiej Hochseeflotte. Eksploatacja jednostki na wodach macierzystych polegała głównie na ćwiczeniach formacji, testach artyleryjskich i próbach wyposażenia radiowego. Decyzją Admiralicji, w 1909 roku okręt, wraz z bliźniaczym krążownikiem SMS Gneisenau, został ostatecznie przebazowany na Daleki Wschód.
Po dotarciu na miejsce krążownik objął funkcję okrętu flagowego Wschodnioazjatyckiej Eskadry Krążowników. Formacja ta stacjonowała w chińskim porcie Qingdao (Tsingtao), będącym główną niemiecką kolonią na tym kontynencie. Dowództwo nad eskadrą sprawował doświadczony wiceadmirał Maximilian Graf von Spee. Aż do wybuchu I wojny światowej, rutynowa kariera jednostki nie obfitowała w starcia bojowe i ograniczała się do rejsów patrolowych i dyplomatycznych.
Wybuch I wojny światowej i Bitwa pod Coronelem
W sierpniu 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej, eskadra wiceadmirała von Spee wyruszyła w kierunku wybrzeży Ameryki Południowej, aby uniknąć zablokowania w azjatyckich portach. 1 listopada 1914 roku zespół wdał się w starcie artyleryjskie w bitwie pod Coronelem, na wodach terytorialnych Chile.
Niemiecka formacja zmierzyła się tam z brytyjską eskadrą admirała Christophera Cradocka. Brytyjczycy wystawili do walki przestarzałe krążowniki pancerne HMS Good Hope i HMS Monmouth, krążownik lekki HMS Glasgow oraz krążownik pomocniczy HMS Otranto. Warunki pogodowe tamtego dnia dyktował silny południowy wiatr, a pogarszająca się widoczność utrudniała celowanie. Wiceadmirał von Spee celowo opóźnił atak do zachodu słońca, co sprawiło, że sylwetki brytyjskich okrętów wyraźnie odcinały się na tle horyzontu. Ostatecznie SMS Scharnhorst rozpoczął ostrzał okrętu flagowego HMS Good Hope, który po zaledwie pięciu minutach stracił główną artylerię, a o godzinie 19:23 eksplodował i zatonął.
Starcie zakończyło się niemieckim zwycięstwem. W wyniku bitwy zginęło ponad 1500 brytyjskich marynarzy (niektóre zestawienia wskazują na ponad 1700 ofiar), ponieważ HMS Good Hope oraz HMS Monmouth zatonęły wraz z całymi załogami. SMS Scharnhorst został w trakcie walki trafiony dwukrotnie, jednak pancerz wytrzymał i okręt nie odniósł większych uszkodzeń.
Brytyjska reakcja i Bitwa koło Falklandów
Rozgromienie eskadry pod Coronelem wprawiło dowództwo w Londynie we wściekłość. W związku z tym zdecydowano się na zorganizowanie na Falklandach potężnej grupy bojowej, dowodzonej przez wiceadmirała Dovetona Sturdee, której zadaniem było bezwzględne wytropienie i zatopienie niemieckich okrętów. Rdzeń tej eskadry stanowiły nowoczesne, potężne krążowniki liniowe HMS Invincible i HMS Inflexible.
Zbieg okoliczności sprawił, że 8 grudnia 1914 roku niemieckie okręty podpłynęły pod falklandzki port Port Stanley z zamiarem zaatakowania brytyjskiej stacji węglowej oraz radiostacji. Wiceadmirał von Spee nie dysponował żadnymi informacjami wywiadowczymi o obecności ciężkich okrętów bojowych Royal Navy. Gdy Niemcy zauważyli maszty okrętów wroga, zorientowali się w beznadziejności sytuacji i bez powodzenia próbowali uciec. Grupa pościgowa, składająca się łącznie z 7 krążowników, dopadła wolniejszą niemiecką eskadrę i zmusiła ją do nierównej walki.
Brytyjskie działa kalibru 305 mm miały znacznie większy zasięg niż artyleria SMS Scharnhorst, co pozwoliło Brytyjczykom na bezkarny ostrzał z bezpiecznej odległości. W trakcie bitwy niemieckie załogi odpowiadały ogniem, ale nie dały rady wyrządzić żadnych krytycznych uszkodzeń brytyjskim jednostkom. SMS Scharnhorst został trafiony co najmniej 34 pociskami dużego kalibru. Uszkodzony i płonący krążownik zatonął ostatecznie o godzinie 16:17 zabierając na dno całą załogę, w tym wiceadmirała von Spee.
W Bitwie koło Falklandów zatopione zostały łącznie 4 niemieckie krążowniki (SMS Scharnhorst, SMS Gneisenau, SMS Nürnberg i SMS Leipzig) oraz 2 jednostki transportowe. Śmierć poniosło łącznie 2200 niemieckich marynarzy, wśród których znajdowali się także dwaj synowie głównodowodzącego. Flota brytyjska zakończyła starcie z stratami wynoszącymi zaledwie 10 zabitych i 19 rannych marynarzy.
Dziedzictwo nazwy i pancernik Scharnhorst (1939)
Nazwa słynnego krążownika powróciła do rejestrów floty w 1939 roku, kiedy do służby w Kriegsmarine wszedł nowy, potężny okręt – pancernik Scharnhorst. Matką chrzestną tej jednostki podczas ceremonii wodowania została wdowa po komandorze Felixie Schultzu, ostatnim dowódcy zatopionego krążownika. Co ciekawe, kariera drugiego Scharnhorsta na morzach również dobiegła końca na skutek brytyjskiego ognia artyleryjskiego. Pancernik został zatopiony 26 grudnia 1943 roku podczas bitwy koło Przylądka Północnego przez siły uderzeniowe, którym przewodził pancernik HMS Duke of York. Przeżyło zaledwie 36 członków załogi.
Odnalezienie wraku w 2019 roku
W sto lat po zatopieniu, w 2014 roku, fundacja Falklands Maritime Heritage Trust rozpoczęła szeroko zakrojone poszukiwania wraku SMS Scharnhorst. Projektem kierował znany archeolog morski Mensun Bound. Długie i skomplikowane technicznie poszukiwania przyniosły rezultat w grudniu 2019 roku.
Okręt odnaleziono dzięki przeskanowaniu dna morskiego sonarem bocznym zaledwie 98 mil morskich (około 181 km) na południowy wschód od Port Stanley, na głębokości 1610 m. Następnie za pomocą zdalnie sterowanych pojazdów podwodnych (ROV) zbadano pole szczątków. Podczas oględzin wraku zauważono poważne uszkodzenia kadłuba, co potwierdziło, jak potężny był ostrzał ze strony brytyjskich okrętów.
Podsumowanie
Krążownik pancerny SMS Scharnhorst był jednym z kilku okrętów, które powstały z myślą o rozbudowie imperium kolonialnego Cesarstwa Niemieckiego na początku XX wieku. Zbudowany ogromnym kosztem okręt, stanowił trzon niemieckich sił morskich na Oceanie Spokojnym. Pod dowództwem wiceadmirała Maximiliana von Spee, jako okręt flagowy Wschodnioazjatyckiej Eskadry Krążowników, jednostka zapisała się na kartach historii spektakularnym, choć krótkotrwałym triumfem. Zwycięstwo odniesione 1 listopada 1914 roku w bitwie pod Coronelem udowodniło wysoką wartość bojową krążownika i jego załogi, zadając bolesny cios brytyjskiej flocie. Ostateczny los okrętu ukazuje jednak bezlitosną i brutalną naturę wojny na morzu. Brytyjski odwet, który doprowadził do bitwy koło Falklandów 8 grudnia 1914 roku, obnażył technologiczną przewagę nowocześniejszych i potężniejszych jednostek Royal Navy.
