Znajdujący się przy ulicy Smolnej 8 w Warszawie charakterystyczny modernistyczny budynek mieszkalny jest jednym z symboli miasta. Młotek, bo tak się go nazywa, powstał w latach 1974–1976 według projektu Jana Bogusławskiego i Bohdana Gniewiewskiego z myślą o bardziej zamożnych mieszkańcach. Jego wyróżniająca się surowa, nadwieszona w górnej partii bryła na stałe wpisała się w krajobraz lewobrzeżnego Śródmieścia, łącząc funkcje luksusowej enklawy mieszkalnej z eksperymentem inżynieryjnym.
Geneza
Zanim przy ul. Smolnej 8 powstał charakterystyczny Młotek, działkę tą zajmował Instytut Oftalmiczny ufundowany 31 sierpnia 1827 roku dzięki zapisowi testamentowemu Edwarda Księcia Lubomirskiego. W okolicach 1870 roku placówkę przeniesiono do specjalnie zaprojektowanego, neorenesansowego gmachu wzniesionego dokładnie w miejscu dzisiejszego wysokościowca na Skarpie Warszawskiej. Budynek ten przez dekady funkcjonował jako najnowocześniejsza klinika okulistyczna w tej części Europy, obsługując tysiące pacjentów z całego zaboru rosyjskiego. Kres istnienia historycznego gmachu przyniósł wybuch Powstania Warszawskiego. 2 sierpnia 1944 roku dowództwo niemieckie wydało rozkaz ewakuacji chorych i personelu medycznego do piwnic Muzeum Narodowego. Wieczorem tego samego dnia niemieckie oddziały metodycznie podpaliły zabudowania szpitalne. Wypalone mury przetrwały do zakończenia działań wojennych, jednak ze względu na rozległe uszkodzenia konstrukcyjne, ostatecznie rozebrano je po 1945 roku, pozostawiając pusty plac w strategicznym punkcie miasta.
Urbaniści z Biura Odbudowy Stolicy traktowali krawędź Skarpy Warszawskiej jako kluczową oś dla przyszłego układu przestrzennego miasta. Różnica wysokości pomiędzy Śródmieściem a Powiślem dawała możliwość wyeksponowania monumentalnej architektury użyteczności publicznej. Pierwotne koncepcje z lat 40. i 50. zakładały niską zabudowę pawilonową, która wtapiałaby się w parkową zieleń opadającą w kierunku Doliny Wisły. Na początku lat 60. plany zostały zweryfikowane, wraz z naciskiem politycznym na intensyfikację zabudowy mieszkalnej. Wolna parcela przy Smolnej 8 została wytypowana jako idealne miejsce dla budowy wysokościowca. Wieżowiec miał stanowić zamknięcie wschodniej perspektywy Alej Jerozolimskich oraz wizualny punkt odniesienia dla osób wjeżdżających do centrum od strony praskiego brzegu rzeki. Decyzja ta zapoczątkowała erę budowy stołecznych wysokościowców z wielkiej płyty i żelbetu.
Charakterystyczny wysokościowiec
Projekt i budowa
Za koncepcję architektoniczną odpowiadał zespół złożony z Jana Bogusławskiego (urodzonego 12 maja 1910 roku) oraz architekta Bohdana Gniewiewskiego, a prace projektowe rozpoczęły się w 1964 roku. Bogusławski, architekt o przedwojennym rodowodzie, silnie inspirował się założeniami Le Corbusiera, a w szczególności ideą Unité d’habitation – jednostki mieszkaniowej funkcjonującej jako samowystarczalne miasto w pionie. Zadaniem Gniewiewskiego było przełożenie tej wizji na projekt funkcjonalnego wieżowca. Architekt musiał opracować szkielet nośny zdolny oprzeć się nie tylko własnemu ciężarowi i siłom wiatru na odsłoniętej skarpie, ale też obciążeniom generowanym przez planowane, rozbudowane funkcje rekreacyjne na dachu. Ich współpraca zaowocowała projektem radykalnym, zrywającym z monotonią typowych, pudełkowych bloków mieszkalnych wznoszonych w tamtym okresie.
Bryła budynku opiera się na prostokątnym rzucie i składa się z 18 kondygnacji naziemnych przeznaczonych na cele mieszkalne, zwieńczonych dwiema dodatkowymi kondygnacjami wysuniętymi poza lico elewacji głównej. To właśnie to charakterystyczne nadwieszenie, mieszczące pierwotnie infrastrukturę techniczną i strefę usługową, nadało obiektowi asymetryczny profil. Dzięki niemu warszawiacy szybko ochrzcili gmach mianem „Młotka” lub rzadziej „Domu z opadłą szczęką”. Szkielet nośny wykonano z monolitycznego żelbetu. Jasna elewacja z naprzemiennie ułożonymi rzędami loggii i ciemnymi pasami okien podkreślała układ pięter. Zastosowanie wysuniętej górnej partii nie było wyłącznie zabiegiem estetycznym; pozwalało na zmaksymalizowanie powierzchni komercyjnej w najbardziej atrakcyjnym widokowo punkcie budynku, nie obciążając jednocześnie wąskiej podstawy fundamentów na gruncie o skomplikowanej strukturze nośnej.
| Wysokość strukturalna | 66 m |
| Wysokość do linii dachu | 61 m |
| Kondygnacje naziemne | 20 (18 + 2 wysunięte) |
| Liczba lokali mieszkalnych | 140 |
| Powierzchnia lokali | 40 – 60 m² |
| Inwestor początkowy | Biuro Obsługi Cudzoziemców „PUMA” |
Wzniesienie 66-metrowego obiektu na krawędzi Skarpy Warszawskiej wymagało bezprecedensowych na ówczesne czasy prac geotechnicznych. Inżynierowie musieli zastosować głębokie palowanie, aby zakotwiczyć fundamenty w stabilnych warstwach iłów plioceńskich, zapobiegając tym samym osiadaniu konstrukcji i zabezpieczając samą skarpę przed usunięciem się mas ziemnych pod ciężarem budynku. Prace ziemne wymagały również ścisłego monitorowania drgań, aby nie doszło do uszkodzenia skarpy na etapie budowy.
Plac budowy cechował się skrajnym brakiem miejsca. Zbieg ulicy Smolnej z infrastrukturą kolejowej linii średnicowej uniemożliwiał magazynowanie dużej ilości materiałów budowlanych na miejscu. Prefabrykaty i mieszanki betonowe dostarczano w systemie wahadłowym, prosto z ciężarówek na stanowiska montażowe. Wąskie gardła logistyczne, braki materiałowe oraz przestoje typowe dla ówczesnej gospodarki sprawiły, że realizację przeciągnięto w czasie – obiekt oddano do użytku dopiero w 1976 roku.
Hotel, który stał się blokiem
Początkowym inwestorem gmachu było Biuro Obsługi Cudzoziemców „PUMA”. Zgodnie z założeniami z wczesnych etapów projektowania, wieżowiec miał funkcjonować jako luksusowy hotel dla Polonii. Ten status warunkował przyznanie znacznie większych nakładów finansowych z budżetu centralnego niż w przypadku standardowego budownictwa komunalnego. Dzięki temu, możliwe było wykończenie wnętrz przy użyciu materiałów wyższej jakości, instalując sprowadzane osprzęty windowe i domofonowe.
W miarę narastania w kraju ostrego deficytu mieszkaniowego, aparat państwowy zrewidował jednak te plany. Zdecydowano o przekształceniu hotelu w ekskluzywny apartamentowiec mieszkalny jeszcze przed zakończeniem prac budowlanych. W związku z tym, mieszkania nie podlegały standardowemu przydziałowi kwaterunkowemu; można je było nabyć wyłącznie za dewizy (głównie dolary amerykańskie). Taki mechanizm pozwolił państwu na drenaż obcych walut z prywatnych rąk, rekompensując gigantyczne koszty wzniesienia nietypowej konstrukcji w tak trudnym terenie.
Wewnątrz wieżowca zaplanowano 140 lokali mieszkalnych o metrażach wahających się od 40 do 60 m². W kontrze do powstających masowo blokowisk z wielkiej płyty, przestrzenie przy Smolnej 8 zaprojektowano z myślą o doświetleniu – wprowadzono szerokie trakty okienne oraz optymalny układ ścian działowych, pozwalający na swobodniejszą aranżację wnętrz przez nabywców. Budynek wyposażono w udogodnienia technologiczne będące w latach 70. oznaką absolutnego luksusu. Zamontowano zespoły szybkobieżnych wind, które redukowały czas oczekiwania mieszkańców wyższych pięter, a przy wejściach zainstalowano nowoczesne systemy domofonowe. Przeszklone lobby na parterze miało w zamyśle twórców integrować społeczność, nawiązując do utopijnych koncepcji Le Corbusiera.
Dwie najwyższe kondygnacje w nadwieszonej „głowicy” młotka (18. i 19. piętro) zaadaptowano na wielofunkcyjny lokal rozrywkowy. Pierwotnie otwarto tam kawiarnię „Akropol”, która oferowała gościom zewnętrzny taras widokowy. Można było z niego obserwować panoramę prawobrzeżnej Warszawy, łącznie z bryłą Stadionu Dziesięciolecia oraz koryto Wisły. W późniejszych dekadach miejsce kawiarni zajął elitarny klub muzyczny „Top Floor”. Działalność lokalu stała się jednak zarzewiem ostrego konfliktu. Generowany przez nocne imprezy hałas, dewastacja klatek schodowych i permanentne obciążenie wind przez tłumy gości doprowadziły mieszkańców do skrajnej frustracji. W wyniku ich wieloletnich protestów lokal został ostatecznie zlikwidowany w 2006 roku, a przestrzeń poddano rearanżacji.
Ze względu na wymóg zapłaty w twardej walucie, próg wejścia do społeczności Smolnej 8 od początku był bardzo wysoki. Mieszkania wykupywali zagraniczni dyplomaci, korespondenci zachodnich agencji prasowych, wysocy rangą urzędnicy państwowi oraz Polacy powracający z wieloletniej emigracji zarobkowej. Gmach funkcjonował jako swoiste państwo w państwie, odcięte od codziennych niedoborów zaopatrzeniowych reszty stolicy. Adres szybko przyciągnął także elitę kulturalną i artystyczną kraju. Choć rotacja najemców była znaczna, w apartamentach z widokiem na rzekę pomieszkiwali znani aktorzy, architekci oraz muzycy. Stanowili oni towarzyską śmietankę ówczesnej Warszawy, kreując aurę ekskluzywności wokół betonowego wieżowca, która przez lata utrzymywała status jednego z najbardziej pożądanych adresów w Polsce. Wyrazista, ciążąca ku brutalizmowi sylwetka gmachu stała się pożądanym plenerem dla różnych twórców. Reżyserzy filmowi i telewizyjni chętnie wykorzystywali „Młotek” w „ujęciach ustanawiających”, mających komunikować nowoczesność, wielkomiejski chłód i zachodnie aspiracje stolicy. Wieżowiec regularnie majaczył w tle kryminałów i dramatów społecznych kręconych na przełomie lat 70. i 80. Ikoniczny kształt zaistniał również w nowożytnej popkulturze. Pojawiał się w teledyskach czołowych artystów polskiej sceny alternatywnej oraz na kartach miejskich reportaży.
Podsumowanie
Współcześnie wieżowiec przy Smolnej 8 funkcjonuje pod zarządem wspólnoty mieszkaniowej, zmagając się z wyzwaniami typowymi dla starzejącej się infrastruktury lat 70. Aby uchronić bryłę przed niekontrolowanymi modyfikacjami i termomodernizacyjną degradacją, w sierpniu 2016 roku budynek został oficjalnie wpisany do gminnej ewidencji zabytków Warszawy. Decyzja ta prawnie sankcjonuje jego wartość architektoniczną.
Gmach stanowi dziś niepodważalny dowód na to, że nawet w czasach komunizmu, tworzono w Polsce oryginalne i wyróżniające się obiekty, które niekoniecznie miały pełnić funkcje propagandowe albo państwowe. Mimo opóźnień i ograniczeń materiałowych narzucanych przez system centralnego planowania, duet Bogusławski-Gniewiewski zdołał zrealizować obiekt, który wciąż intryguje formą. „Młotek” pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów na mapie stolicy, udowadniając, że radykalne rozwiązania inżynieryjne mogą skutecznie opierać się upływowi czasu.
