Życie za żelazną kurtyną, a w szczególności w PRL, było mieszanką szarości, absurdu, propagandy, ale też kreatywności w omijaniu systemowych ograniczeń. Książki, które dziś prezentujemy to literatura niezbędna by poznać ten okres historyczny nie tylko z perspektywy nostalgii za dobranockami, Junakami i ciepłymi lodami. Prezentujemy zestawienie reportaży, literatury faktu i pozycji popularnonaukowych, które najlepiej opisują kontekst historyczny i relacje z życia ludzi z Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.
Saturatory, kartki, kolejki i reszta codzienności PRL
W rzeczywistości życia PRL, często opisywanej jako szara, można było tak naprawdę znaleźć wiele komediowych aspektów i absurdów. Ich opisaniem w książce “Jak w kabarecie. Obrazki z życia PRL”, zajął się Andrzej Klima. Ludzie zmuszeni do kombinowania, tworzyli najróżniejsze sposoby na radzenie sobie z nudą i biedą. Nie byli najważniejszymi postaciami dla życia Polski w latach 1945–1989, ale z pewnością najbardziej barwnymi. To dzięki nim było o czym plotkować i żartować. Dzięki tej pozycji dowiecie się gdzie widywano premiera Cyrankiewicza bez spodni, dlaczego Zofia Czerwińska znielubiła gołąbki i wiele więcej absurdalnych odpowiedzi na pytania o życie w PRL.
Bardziej poważną i reportażową propozycją dla miłośniczek historii i nie tylko, jest “Życie codzienne kobiet w PRL” autorstwa polskiego historyka i pisarza, doktora habilitowanego nauk humanistycznych – Błażeja Brzostka. Książka pokazuje drugie oblicze deklarowanej przez ustrój równości płci. Dowiecie się dzięki niej jak PRL przyczynił się on do roli kobiet w społeczeństwie i poznacie prywatne zapiski i przemyślenia wielu z nich, często pomijane w szerszych mediach.
Powojenne przesiedlenia i początek nowego porządku
Żeby zrozumieć PRL, trzeba cofnąć się do momentu tuż po wojnie. Polska Ludowa wyrosła w cieniu chaosu wprowadzonego przez przesunięte granice, powojenną biedę, rozbite wspólnoty, wejście Armii Czerwonej, nową administrację i propagandę, która próbowała nadać sens dramatycznym zmianom.
Dokładny kontekst historyczny powstania ustroju PRL dobrze pokazuje „Repatrland ’45. Drogi Polaków na Ziemie Odzyskane” Tomasza Bonka. Autor – polski dziennikarz, reporter, podróżnik i pisarz. Laureat nagrody „Ostre Pióro 2004”, opisuje ludzi, którzy po 1945 roku trafiali na zachodnie i północne ziemie przyłączone do Polski: byłych więźniów obozów, osoby wypędzone z Kresów, zesłańców syberyjskich, rodziny z centralnej Polski szukające nowego początku. Tomasz Bonek mówi o nich w ten sposób:
“Nazwano ich repatriantami, wrzucono do tygla i próbowano przetopić na jednolitą masę.”
Dalej zaczyna się już historia mniej wygodna, bo często nie był to powrót, lecz przymusowa zmiana świata, domu i tożsamości. To wszystko podwaliny tego co nazywamy PRL-em. Zanim pojawiły się obrazy znane z późniejszych dekad – kolejki, zakłady pracy, propaganda sukcesu czy opowieści o codziennym kombinowaniu – była powojenna niepewność, organizowanie życia od nowa i próba wpisania milionów ludzi w nowy porządek państwa.
Opresja nie zawsze miała jedną twarz
Represja w PRL przyjmowała różne formy. Dla jednych oznaczała przesłuchanie, więzienie albo utratę pracy. Dla innych autocenzurę, strach przed donosem, ostrożność w rozmowie, świadomość, że państwo ma nad obywatelem przewagę niemal w każdej sytuacji.
Kwestię systemowego przymusu dokumentuje wybitny polski historyk, prof. Wojciech Polak w książce „Opresja. Ilustrowana historia PRL”. Autor dowodzi, że w systemie komunistycznym poczucie bezpieczeństwa obywatela de facto nie istniało.
Książka powstała z bardzo ważnych powodów. Wiedza o PRL-u, choć mowa o okresie stosunkowo niedawnym, pozostaje w Polsce zaskakująco ograniczona, szczególnie wśród osób młodych i przedstawicieli średniego pokolenia. Jednocześnie coraz częściej pojawia się obawa, że pewne mechanizmy znane z tamtego systemu mogłyby powrócić w nowej formie. Dlatego znajomość doświadczeń Polski Ludowej jest także sposobem rozumienia zagrożeń, które mogą pojawić się we współczesnym życiu społecznym i politycznym, zgodnie z cytatem hiszpańsko-amerykańskiego filozofa George’a Santayany „Kto nie pamięta przeszłości, skazany jest na jej powtórzenie”.
Kiedy reportaż widzi więcej niż podręcznik
O Małgorzacie Szejnert wypowiadała się nawet polska noblistka Olga Tokarczuk, opisując ją jako jedną z najwybitniejszych polskich pisarek, mistrzynię reportażu i nauczycielkę wielu pokoleń reporterów i reporterek.
Wśród wielu jej reportaży historycznych, na szczególną uwagę zasługuje „Chwila przed podróżą. Reportaże z PRL”. Autorka skupia się w nim na losach ludzi pomijanych w oficjalnych narracjach. Znajdziemy tam opis dnia Sławomira Fiutkowskiego – pracownika narzędziowni Zakładów Mechanicznych „Ursus”, który codziennie wstaje o 3:50. Możemy przeczytać o zmęczeniu i determinacji Sławomira i wielu innych zwykłych ludzi. Szejnert doskonale rekonstruuje na kartach książki atmosferę epoki za pomocą prawdziwych historii, emocji i nadzieji które towarzyszyły życiu polaków w PRL.
Literatura w służbie pamięci zbiorowej
Historia Polski i PRL często zostaje zakrzywiona przez osobisty sentyment. Dobra lektura pozwala poznać więcej perspektyw, a także dzielić się doświadczeniami z młodszymi członkami naszej rodziny.
Dzisiejsze zestawienie przedstawiało książki reportażowe, opracowania zbiorowe i propozycje bliższe literaturze popularnonaukowej. Jeśli po ich przeczytaniu, wciąż czujecie głód na więcej, sprawdźcie pozostałe książki o historii polski od wydawnictwa Znak.
