Trzęsienie ziemi w San Francisco (1906) - katastrofa, która zniszczyła miasto

Trzęsienie ziemi w San Francisco, które uderzyło we wczesnych godzinach porannych 18 kwietnia 1906 roku, było jednym z najbardziej niszczycielskich kataklizmów w historii Stanów Zjednoczonych. Zniszczenia wywołane przez wstrząsy zostały spotęgowane przez trwające kilka dni pożary, przez co zniszczeniu uległo ponad 80% zabudowy rosnącej metropolii. Katastrofa ta nie tylko obnażyła fatalne błędy inżynieryjne tamtych lat, ale również całkowicie zdestabilizowała globalne rynki ubezpieczeniowe i wymusiła narodziny nowoczesnych nauk o zjawiskach sejsmicznych.

Geneza

Złote miasto Zachodu

U progu XX wieku San Francisco stanowiło niekwestionowaną stolicę amerykańskiego Zachodu, będąc dziewiątym co do wielkości ośrodkiem miejskim w Stanach Zjednoczonych. Dzięki gigantycznemu zastrzykowi kapitału z czasów kalifornijskiej gorączki złota, miasto rozwijało się w błyskawicznym i w dużej mierze niekontrolowanym tempie. W 1906 roku jego populacja oscylowała wokół 410 000 mieszkańców. Port przyciągał handel z całego basenu Oceanu Spokojnego, co napędzało powstawanie nowych banków, towarzystw żeglugowych oraz linii kolejowych.

Ruiny San Francisco po trzęsieniu ziemi z 18 kwietnia 1906 roku

Architektura miasta była niebezpiecznym połączeniem nowoczesności i prowizorki. W ścisłym centrum, zwanym Financial District, dominowały nowoczesne konstrukcje z konstrukcjami stalowymi, takie jak imponujący Call Building czy luksusowy Palace Hotel. Wokół nich rozciągały się jednak gęsto zabudowane, całkowicie drewniane osiedla wiktoriańskie. Co gorsza, ogromna część nowej zabudowy powstawała na terenach sztucznie odzyskanych z wód zatoki (tzw. „made ground”). Tego typu niestabilne podłoże, składające się z gruzu, śmieci i luźnego piasku, stanowiło fundament dla całych kwartałów w dzielnicach takich jak South of Market (SoMa), co jak się później okazało, miało katastrofalny skutek.

Zarządzanie tą dynamicznie rosnącą aglomeracją miejską znajdowało się w rękach silnie skorumpowanej machiny politycznej. Burmistrz Eugene Schmitz, sterowany z tylnego siedzenia przez bossa politycznego Abe’a Ruefa, przedkładał szybkie zyski deweloperskie kosztem budowy infrastruktury krytycznej. Systematycznie ignorowano raporty inżynierów wskazujące na fatalny stan miejskiej sieci wodociągowej i jej podatność na uszkodzenia. Zyski z koncesji były ważniejsze niż budowa nowoczesnych przepompowni, co miało się brutalnie zemścić na mieście.

Uskok San Andreas i wczesne sygnały ostrzegawcze

Można śmiało powiedzieć, że San Francisco zbudowano na „bombie zegarowej”, tykającej od tysiącleci i zlokalizowanej wzdłuż potężnego pęknięcia tektonicznego znanego jako uskok San Andreas. Jest to granica transformująca, na której stykają się ze sobą płyta pacyficzna i płyta północnoamerykańska, przesuwając się względem siebie z prędkością kilkudziesięciu milimetrów rocznie. Brak ówczesnej wiedzy o tektonice płyt sprawiał, że inżynierowie nie potrafili matematycznie obliczyć naprężeń gromadzących się w skorupie ziemskiej na przestrzeni lat.

Władze i mieszkańcy mieli jednak wyraźne sygnały ostrzegawcze. Poważne wstrząsy nawiedziły region już w 1865 oraz 1868 roku – ten ostatni, na uskoku Hayward, aż do początku XX wieku nazywany był „wielkim trzęsieniem ziemi w San Francisco”. Mimo tych doświadczeń, pamięć instytucjonalna okazała się niezwykle krótka. Lokalni politycy i lobbyści sektora nieruchomości aktywnie tłumili dyskusje o zagrożeniu sejsmicznym, obawiając się, że taka retoryka zniechęci wschodnie banki do inwestowania kapitału w Kalifornii.

Ówczesne prawo budowlane było kompletnie nie dostosowane do ryzyka związanego z trzęsieniami ziemi. Konstruktorzy brali pod uwagę wyłącznie obciążenia grawitacyjne (pionowe) oraz napór wiatru. Nie stosowano żadnych technik elastycznego łączenia konstrukcji nośnych, krzyżowych stężeń w budynkach murowanych, ani odpowiedniego zbrojenia w fundamentach. Tym samym San Francisco było „sztywne, ciężkie u góry i osadzone na grząskim gruncie”.

Trzęsienie ziemi z 18 kwietnia 1906 roku

Katastrofa rozpoczęła się od silnego wstrząsu wstępnego, który zanotowano dokładnie o godzinie 5:12 rano 18 kwietnia 1906 roku. Trwał on zaledwie kilkanaście sekund, ale był wyraźnie odczuwalny w całym regionie zatoki. Chwilę po nim nastąpiła złudna, trwająca około 25 sekund cisza. Właściwe uderzenie, o gigantycznej i niszczycielskiej sile nastąpiło o 5:13 rano. Główna faza wstrząsów trwała od 45 do 60 sekund, stając się jednym z najdłużej odczuwalnych zjawisk sejsmicznych w udokumentowanej historii nowożytnej.

W tym czasie doszło do pęknięcia uskoku na długości 477 km, a potężna fala energii rozchodziła się z prędkością szacowaną na około 2,7 km/sek. Przesunięcie gruntu wzdłuż linii pęknięcia wyniosło w niektórych miejscach nawet 6 m. Intensywność wstrząsów w samym San Francisco wahała się od VIII do IX stopnia w zmodyfikowanej skali Mercalliego. Dźwięk pękającej ziemi i miażdżonych budynków świadkowie opisywali jako głuchy, ogłuszający ryk o niskiej częstotliwości, przypominający jednoczesny ostrzał tysięcy dział artyleryjskich. Wibracje miały charakter gwałtownych, pionowych uderzeń połączonych z potężnym kołysaniem poziomym. Według relacji ocalałych, ziemia falowała niczym woda. Mieszkańcy zostali dosłownie wyrzuceni z łóżek, a ulice zaczęły się wybrzuszać i pękać. Tysiące kominów runęło do wnętrza budynków lub na ulice, miażdżąc pierwsze uciekające w panice osoby.

Zjawisko upłynnienia gruntu (likwefakcja) ujawniło się ze zmasowaną siłą w rejonach, gdzie miasto stało na dawnym bagnie i nasypach. Wibracje zamieniły luźny, nasycony wodą piasek w półpłynną zawiesinę. Budynki w dzielnicy SoMa traciły oparcie i zapadały się pod własnym ciężarem. Skrajnym i tragicznym przykładem tego zjawiska był czteropiętrowy, drewniany Valencia Street Hotel, który zapadł się w upłynnioną ziemię tak głęboko, że poziom ulicy zrównał się z oknami czwartego piętra. Wewnątrz zginęło kilkudziesięciu najemców, którzy zostali zmiażdżeni lub uwięzieni w zapadającym się budynku.

Nowoczesne budynki o konstrukcji stalowej, takie jak Claus Spreckels Building, wytrzymały samo trzęsienie ziemi o wiele lepiej, udowadniając wyższość inżynierii opartej na sprężystości ramy. Niestety, ich ciężkie, murowane elewacje (często z piaskowca i cegły) były mocowane na sztywno, przez co odrywały się od szkieletu i spadały na chodniki. Mimo utrzymania struktury nośnej, budynki te i tak w znacznej mierze się rozpadły.

Wielokrotnie groźniejsze w skutkach okazały się uszkodzenia ukryte pod ziemią. Żeliwne i stalowe rury należące do monopolisty, firmy Spring Valley Water Company, pękły w setkach miejsc pod wpływem przesunięć gruntu. Ciśnienie w hydrantach w ciągu kilkunastu minut spadło do absolutnego zera. Jednocześnie uległy zerwaniu główne magistrale gazowe zasilające metropolię. Gaz błyskawicznie wypełnił piwnice i przestrzenie pod zrujnowanymi drogami, tworząc idealną mieszankę wybuchową, która czekała tylko na iskrę.

Wtórna katastrofa i piekło na ziemi

Zaledwie kilkanaście minut po ustaniu wstrząsów, w obrębie zrujnowanego miasta wybuchło ponad 30 niezależnych pożarów. Ich źródłem były rozgrzane węgle z przewróconych pieców żeliwnych, zwarcia zerwanych linii elektrycznych oraz eksplozje uszkodzonych instalacji gazowych. Straż pożarna San Francisco wyruszyła do akcji, jednak szybko zorientowano się w tragicznej sytuacji – z powodu uszkodzenia sieci wodociągowej, nie było wody do gaszenia ognia. Co gorsza, głównodowodzący straży, Dennis T. Sullivan, doznał śmiertelnych obrażeń głowy we własnej sypialni na skutek zawalenia się dekoracyjnej wieżyczki sąsiedniego budynku California Hotel, co pozbawiło jednostki ratunkowe kluczowego lidera i centralnego dowodzenia.

Pozbawieni wody strażacy uciekali się do desperackich kroków. Próbowano pompować wodę ze studni artezyjskich, miejskich fontann, a nawet ścieków, jednak pompy parowe z zaprzęgiem konnym miały mocno ograniczony zasięg. Straż pożarna zdołała zorganizować system przepompowni wody morskiej z zatoki, lecz przewody mogły sięgnąć zaledwie na głębokość kilku przecznic w głąb lądu. Większa część miasta pozostawała całkowicie bezbronna wobec rozszerzającego się ognia. Sytuację drastycznie pogarszały warunki atmosferyczne. Powstające zarzewia ognia szybko złączyły się w większe ściany płomieni, napędzane wiatrem od strony oceanu. Tworzący się potężny ciąg termiczny zasysał chłodniejsze powietrze u podstawy, wytwarzając lokalne zjawisko burzy ogniowej. Ogień zaczął metodycznie pożerać wiktoriańskie osiedla, zbliżając się z zatrważającą prędkością do serca dzielnicy finansowej i luksusowych dzielnic na wzgórzach.

Najbardziej niesławnym zarzewiem ognia, które zapisało się na zawsze w kronikach katastrofy, był pożar, który przeszedł do historii jako „Ham and Eggs Fire” (pol. Pożar od szynki i jajek). Wybuchł on około godziny 9:00 rano przy 395 Hayes Street. Zgodnie z relacjami, jedna z mieszkanek dzielnicy Hayes Valley zapaliła uszkodzony piec węglowy, aby przygotować śniadanie dla rodziny. Zignorowała pęknięcia w przewodzie kominowym, przez które ogień natychmiast przeniósł się na drewniane ściany i dach budynku.

Ten pojedynczy pożar rozrósł się w monstrualną ścianę ognia, która zniszczyła setki budynków, przemieszczając się na północ i wschód. Płomienie te strawiły między innymi ogromny, niedawno wybudowany Mechanics’ Pavilion, który w pierwszych godzinach po wstrząsach został zarekwirowany na szpital polowy i kostnicę. Ewakuacja rannych z płonącego pawilonu była dramatycznym wyścigiem z czasem, który z ledwością udało się wygrać dzięki wojskowym wozom zaopatrzeniowym.

W punktach kulminacyjnych pożogi, temperatura powietrza i palących się obiektów przekraczała 1500 °C. W takim środowisku topiło się szkło w oknach, a stalowe ramy nowo wybudowanych drapaczy chmur wyginały się pod wpływem utraty nośności termicznej. Ogień był tak potężny, że wędrujące z wiatrem żarzące się odłamki potrafiły przenosić płomienie na odległość kilkuset metrów, przeskakując z łatwością przez szerokie aleje i tory tramwajowe.

Akcja ratunkowa i stan wyjątkowy

Reakcja władz i wprowadzenie wojska

Tuż po wstrząsach, burmistrz Eugene Schmitz powołał kryzysowy Komitet Pięćdziesięciu (ang. Committee of Fifty), zrzeszający wpływowych biznesmenów i urzędników. Jedną z pierwszych, kontrowersyjnych decyzji burmistrza było wydanie proklamacji pozwalającej funkcjonariuszom na strzelanie do szabrowników bez ostrzeżenia, z zamiarem zabicia. Nakaz ten doprowadził do licznych nadużyć ze strony uzbrojonych grup o niejasnym statusie, które patrolowały ulice miasta, często mszcząc się na imigrantach i mniejszościach narodowych pod pretekstem ochrony mienia.

Równolegle, głównodowodzący Departamentem Kalifornii, generał brygady Frederick Funston, stacjonujący w garnizonie wojskowym w bazie Presidio, przejął de facto pełną kontrolę nad zarządzaniem kryzysowym. Nie czekając na formalne autoryzacje z Departamentu Wojny w Waszyngtonie, Funston wyprowadził regularne oddziały Armii Stanów Zjednoczonych na ulice miasta. Była to operacja o bezprecedensowej skali, wprowadzająca nieoficjalny stan wojenny, w którym cywilna administracja musiała w pełni podporządkować się wojskowej logistyce.

Oddziały wojskowe zabezpieczały szpitale, magazyny żywności i poczty, ale ich udział w zarządzaniu tłumem budził wiele kontrowersji. Wojsko zmuszało cywilów pod groźbą użycia broni do odgruzowywania ulic, niezależnie od ich statusu społecznego czy płci. W wielu raportach pojawiały się dowody na to, że niedoświadczeni żołnierze Gwardii Narodowej otwierali ogień do ludzi usiłujących jedynie uratować resztki własnego dobytku z płonących domów.

Najważniejszą decyzją, podjętą wspólnie przez burmistrza i generała Funstona, była próba powstrzymania pożarów poprzez stworzenie pasów przeciwpożarowych za pomocą materiałów wybuchowych. Wobec chronicznego braku wody uznano to za jedyną dostępną metodę obrony dzielnicy finansowej oraz bogatych osiedli mieszkalnych. Zadanie to zlecono artylerzystom oraz cywilnym ekspertom od górnictwa, którzy w pośpiechu rekwirowali zapasy dynamitu i czarnego prochu z lokalnych hurtowni.

Realizacja tego planu okazała się spektakularną porażką. W wielu miejscach użyto zbyt słabego czarnego prochu zamiast dynamitu. Eksplozje te nie burzyły budynków do ziemi, a jedynie wyrzucały płonące fragmenty konstrukcji na ogromne odległości. Zamiast zatrzymać ogień, wybuchy tworzyły nowe, niezależne ogniska pożarów po stronie, którą miały chronić. Tak było chociażby w prestiżowej alei Van Ness Avenue, gdzie systematycznie wysadzano ogromne rezydencje, co tylko pogłębiło chaos. Skutki wysadzania kwartałów były katastrofalne dla dzielnicy Chinatown, którą ogień dosłownie zmiótł z powierzchni ziemi w wyniku nieprzemyślanych detonacji. Według współczesnych analiz szacuje się, że agresywne użycie materiałów wybuchowych bezpośrednio przyczyniło się do powiększenia strefy zniszczeń i odpowiadało za wygenerowanie co najmniej 20% całkowitych strat materialnych w obrębie infrastruktury miejskiej.

Skala strat i kryzys humanitarny

Kataklizm wygenerował kryzys uchodźczy na niebotyczną skalę. Ponad 225 000 osób – przeszło połowa mieszkańców miasta – zostało z dnia na dzień pozbawionych dachu nad głową. Część populacji ewakuowała się promami przez zatokę do miast takich jak Oakland i Berkeley, jednak ponad 100 000 osób musiało przetrwać w prowizorycznych obozowiskach zorganizowanych na terenie zrujnowanego miasta. Głównymi centrami ewakuacji stały się Golden Gate Park oraz obiekty wojskowe w Presidio.

Dowodzenie nad akcją humanitarną szybko przejął generał dywizji Adolphus Greely, który zastąpił wyczerpanego Funstona. Armia zaangażowała się w gigantyczny wysiłek budowlany, stawiając 5610 znormalizowanych, drewnianych „domków uchodźcy” (ang. relief shacks). Te małe baraki, pomalowane na ustandaryzowany zielony kolor, wynajmowano mieszkańcom za niską stawkę 2 dolarów miesięcznie – współcześnie około 71,9 dolarów (która była później wliczana w koszt ewentualnego wykupu chaty za 50 dolarów). Drewniane moduły pozwalały na przetrwanie zimy na przełomie 1906 i 1907 roku. Schroniło się w nich około 20 000 osób i wykorzystywano je do 1908 roku. Oficjalnie ostatni obóz dla uchodźców zlikwidowano 30 czerwca 1908 roku.

Aby zminimalizować ryzyko szerzenia się chorób w prowizorycznych miasteczkach, lekarze wojskowi wprowadzili surowe przepisy higieniczne, organizując masowe szczepienia przeciwko ospie i durowi brzusznemu. Zorganizowano zamknięte i rygorystycznie kontrolowane systemy latryn oraz punktów wydawania przydziałów żywnościowych. Dzięki tej żelaznej dyscyplinie San Francisco uniknęło wtórnej katastrofy w postaci epidemii cholery czy czerwonki, co przy tego typu zagęszczeniu ludności w warunkach polowych było dużym sukcesem.

Przez dziesięciolecia rozmiar tragedii ludzkiej był systematycznie tuszowany. Oficjalne statystyki miejskie wydane w pierwszych miesiącach po pożarze mówiły o 478 ofiarach śmiertelnych (później skorygowane do około 500). Była to celowa i zaplanowana dezinformacja. Politycy i lobbyści, obawiając się paniki w kręgach nowojorskiej i londyńskiej finansjery, starali się przedstawić trzęsienie ziemi jako „zjawisko jednorazowe”, a główne ofiary przypisać wyłącznie powstrzymanym już pożarom. Dziś, dzięki żmudnej pracy historyków i analizie archiwów szpitalnych, cmentarnych i wojskowych, realną liczbę zmarłych szacuje się na ponad 3000 osób.

Zniszczenia w infrastrukturze miały potężny wymiar ekonomiczny. Zniszczeniu uległo około 28 000 budynków – 80% zabudowy miejskiej. Straty finansowe wyceniono na gigantyczną kwotę 400 mln dolarów, co w dzisiejszych realiach stanowiłoby równowartość około 14,4 mld dolarów. Był to cios w samo serce wschodzącej gospodarki Zachodniego Wybrzeża. Miejscowe banki nie dysponowały kapitałem niezbędnym do odbudowy metropolii o takich rozmiarach.

W związku z tym, zobowiązania spadły na barki firm ubezpieczeniowych, z których znaczna część pochodziła z Wielkiej Brytanii i Europy Zachodniej. Wypłata gigantycznych odszkodowań wywołała lawinowy drenaż kapitału i rezerw złota w Londynie. Aby zahamować odpływ rezerw, Bank Anglii został zmuszony do ostrego podniesienia stóp procentowych, co wywołało zauważalne globalnie reperkusje. Ten ciąg przyczynowo-skutkowy stał się jednym z bezpośrednich punktów zapalnych dla słynnej paniki bankowej z 1907 roku, która niemal doprowadziła do upadku amerykańskiego systemu finansowego.

Zestawienie danych	Wartość szacunkowa
Oficjalna liczba ofiar śmiertelnych (1906 rok)	478 osób
Realna, współczesna ocena liczby ofiar	ponad 3 000 osób
Liczba pozbawionych dachu nad głową	około 225 000 – 300 000 osób
Zniszczone budynki w metropolii	około 28 000 budynków
Całkowity koszt strat bezpośrednich	400 mln dolarów (około 14,4 mld dolarów współcześnie)
Obszar miasta doszczętnie spalony	około 12 km²

Odbudowa i dziedzictwo naukowe

Jeszcze przed ostygnięciem zgliszcz, czołowi architekci lobbowali za wdrożeniem monumentalnego „Planu Burnhama” – wizji szerokich, paryskich bulwarów i neoklasycznej zabudowy, która miała całkowicie zreorganizować układ komunikacyjny miasta. Jednakże bezwzględny pragmatyzm inwestorów wziął górę nad sztuką. Odbudowa musiała przebiegać błyskawicznie, by miasto nie utraciło statusu centrum handlowego na rzecz rosnącego w siłę Los Angeles i Seattle. Szybko powrócono do starego, siatkowego układu ulic, co pozwoliło utrzymać granice działek i uniknąć ciągnących się latami procesów o wywłaszczenie.

Katastrofa wymusiła jednak fundamentalne zmiany w technologii budowlanej i prawie architektonicznym. Towarzystwa ubezpieczeniowe wymusiły drastyczne obostrzenia: w ścisłym centrum miasta bezwzględnie zakazano wznoszenia budynków drewnianych na rzecz konstrukcji z żelbetu i stali. Pojawiły się pierwsze, prymitywne przepisy wymagające stosowania wiązania krzyżowego dla konstrukcji ściennych. Dodatkowo inżynierowie miejscy zaprojektowali rewolucyjny, rezerwowy system wodociągowy, w skład którego weszły ogromne podziemne cysterny pod skrzyżowaniami ulic oraz sieć zasilana dedykowanymi statkami pożarniczymi, mająca uchronić miasto przed kolejną suszą hydrantów w przypadku przerwania rur.

Zniszczenie San Francisco paradoksalnie otworzyło drzwi dla skoku technologicznego w sejsmologii. Trzy dni po katastrofie, gubernator stanu George Pardee powołał Stanową Komisję Badania Trzęsień Ziemi, na czele której stanął wybitny geolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, profesor Andrew Lawson. Otrzymał on szerokie kompetencje do analitycznego zbadania zjawiska, odrzucając całkowicie dotychczasowe pseudonaukowe teorie o gazach wulkanicznych zapadających się w jaskiniach.

Opublikowany ostatecznie w 1908 roku obszerny dokument, znany w środowisku jako Raport Lawsona, stał się kamieniem węgielnym współczesnej geologii i sejsmologii. Zespół inżynierów i naukowców skrupulatnie zmapował i opisał linię przebiegu całego uskoku San Andreas. Co najważniejsze, to właśnie na bazie tych wnikliwych danych, współpracownik Lawsona, Harry Fielding Reid, opracował „teorię sprężystego odrzutu” (ang. elastic-rebound theory), precyzyjnie wyjaśniającą mechanikę gromadzenia się i gwałtownego uwalniania naprężeń w skorupie ziemskiej.

Badania zainicjowane przez Lawsona przeniosły wstrząsy sejsmiczne ze strefy mitologii i „aktów Bożych” do sfery mierzalnej, fizycznej dynamiki mas. Utworzono pierwsze w Stanach Zjednoczonych permanentne stacje sejsmograficzne, rejestrujące wstrząsy na bieżąco z użyciem sprzętu pomiarowego o wysokiej czułości. Wnioski płynące z zniszczenia San Francisco dały impuls do rozwoju międzynarodowej inżynierii antysejsmicznej, która chroni dziś miasta od Tokio po Santiago.

Podsumowanie

Tragedia z 18 kwietnia 1906 roku obnażyła pełen przekrój ludzkiej pychy wobec sił natury – od fatalnych błędów urbanistycznych po korupcyjny model zarządzania budową infrastruktury. Uderzenie uskoku San Andreas nie spotkało się z przygotowanym ośrodkiem miejskim, lecz ze stosem drewna przesyconym błędami inżynieryjnymi i ślepotą na realia geologiczne. Prawdziwym „zabójcą” zachodniej metropolii nie było same trzęsienie ziemi, lecz wysoce niedoskonała siatka techniczna, w której brak ciśnienia w hydrantach stanowił wyrok śmierci na dzielnice mieszkalne. Równocześnie kataklizm ten zrównał z ziemią zarówno miasto, jak i przestarzałe nawyki i ułożył fundament pod przyszłe normy architektoniczne.

Mimo hekatomby, proces odrodzenia miasta przebiegał w zawrotnym tempie, napędzany przymusem utrzymania gospodarczej potęgi San Francisco. Zaledwie niecałą dekadę później miasto udowodniło swoją rewitalizację, otwierając wystawę Panama-Pacific International Exposition w 1915 roku. Jednak wnioski geologiczne zapisane w raporcie Lawsona stanowią dziś najbardziej trwałe dziedzictwo tej katastrofy. Metropolia wciąż funkcjonuje na szczycie tykającej bomby, jednak współczesna urbanistyka – opierająca swoje normy na pomiarach, zbrojeniach poprzecznych i tłumikach masowych – jest bezpośrednim echem tamtych trwających zaledwie minutę, zabójczych wibracji. Punktem, który w pewnym sensie domknął historię tej katastrofy był 11 stycznia 2016 roku, kiedy zmarł ostatni żyjący ocalały z trzęsienia – William A. Del Monte.