USS Langley (CV-1) był pierwszym lotniskowcem US Navy. Okręt powstał w wyniku przebudowy węglowca USS Jupiter i od początku traktowany był bardziej jako jednostka eksperymentalna. Co istotne, budowano go w cieniu medialnej burzy, jaką wywołał Billy Mitchell promujący rozwój lotnictwa morskiego i głoszący koniec ery okrętów liniowych.
Idea lotnictwa morskiego
Zanim powstały pierwsze lotniskowce, idea wykorzystania samolotów w działaniach morskich musiała pokonać barierę sceptycyzmu i olbrzymich technologicznych ograniczeń. Pierwsze samoloty były małe, kruche, powolne i bardzo wrażliwe na warunki atmosferyczne. Dodatkowo dysponowały małym zasięgiem i niewielką mocą silników, przez co latanie nimi były wymagające. Mimo to, nieliczni wizjonerzy dostrzegali potencjał, jaki niosło ze sobą połączenie lotnictwa i okrętów wojennych, które mogłyby stać się dla nich pływającymi lotniskami.
W szczególności w Stanach Zjednoczonych, gdzie po raz pierwszy w powietrze wzbił się samolot, rozważano przeprowadzenie prób z wykorzystaniem okrętów w roli platform startowych dla samolotów. Głównym orędownikiem rozwoju lotnictwa morskiego w Stanach Zjednoczonych był kapitan Washington Irving Chambers, oficer US Navy, który z determinacją forsował koncepcję wykorzystania samolotów do celów rozpoznawczych. To właśnie dzięki jego staraniom doszło do serii przełomowych eksperymentów, które udowodniły, że można zbudować lotniskowce.
Pierwszy start z pokładu okrętu
Przełomowym momentem był pierwszy start z pokładu okrętu, który miał miejsce 14 listopada 1910 roku. Do próby wykorzystano lekki krążownik USS Birmingham. Był to jeden z trzech krążowników rozpoznawczych jak początkowo klasyfikowano te okręty, typu Chester. Stępkę pod niego położono 14 sierpnia 1905 roku, a wodowanie miało miejsce 29 maja 1907 roku. Do służby jednostka weszła 11 kwietnia 1908 roku. Okręt miał 128,9 m długości i wyporność całkowitą 4762 ton. Jego napęd stanowiły dwa silniki parowe o mocy 16 000 ihp, zapewniające prędkość maksymalną 24 węzłów. Uzbrojenie stanowiły 4 działa kalibru 130 mm, 6 dział kalibru 76 mm, 2 działka kalibru 47 mm i 2 wyrzutnie torped kalibru 533 mm. Pancerz miał grubość 51 mm w pasie burtowym i 25 mm na pokładzie. Załogę stanowiło 42 oficerów i 330 marynarzy.
Okręt zakotwiczono w zatoce Hampton Roads w Wirginii, a na jego dziobie zbudowano prowizoryczną, drewnianą platformę o długości 25 m i szerokości 7 m. Do przeprowadzenia próbnego lotu wybrany został cywilny pilot Eugene Burton Ely, który zasiadł za sterami samolotu Curtiss Model D. Mimo niesprzyjających warunków – mgły i deszczu – Ely zdołał wystartować z krótkiej platformy. Jego samolot, po oderwaniu się od pokładu, opadł niebezpiecznie blisko wody, uszkadzając śmigło, jednak pilot zdołał opanować maszynę i po krótkim locie wylądował bezpiecznie na plaży w Willoughby Spit. Eksperyment ten, choć obarczony dużym ryzykiem, dowiódł, że start samolotu z okrętu jest możliwy.
Pierwsze lądowanie na pokładzie okrętu
Próbny start z okrętu był wielkim sukcesem, ale trzeba było jeszcze sprawdzić czy da się wylądować samolotem na pokładzie okrętu. Dwa miesiące po próbnym starcie, 18 stycznia 1911 roku miało miejsce pierwsze lądowanie na pokładzie okrętu. Tym razem wybrano krążownik pancerny USS Pennsylvania typu Pennsylvania. Był to jeden z 6 okrętów tego typu. Stępkę pod niego położono 7 sierpnia 1901 roku, wodowanie miało miejsce 22 sierpnia 1903 roku, a do służby okręt wszedł 9 marca 1905 roku.
Krążownik miał 154 m długości i wyporność 13 900 ton. Napęd stanowiły dwa silniki parowe o mocy 23 000 ihp, które zapewniały prędkość maksymalną 22 węzłów. Uzbrojenie okrętu składało się z 4 dział kalibru 203 mm, 14 dział kalibru 152 mm,18 dział kalibru 76 mm, 12 dział kalibru 47 mm, 2 działek kalibru 37 mm i 2 wyrzutni torped kalibru 450 mm. Pancerz miał grubość 127-152 mm w pasie burtowym, 38-102 mm na pokładzie, 152 mm na barbetach, 165 mm na wieżach i 229 mm na mostku. Załoga liczyła 80 oficerów, 745 marynarzy i dodatkowo 64 Marines.
W celu przeprowadzenia próby, okręt zakotwiczono w Zatoce San Francisco, a na jego rufie wzniesiono dłuższą, 36-metrową platformę. Aby wyhamować lądujący samolot, zastosowano nowatorski system lin hamujących, rozciągniętych w poprzek pokładu i obciążonych workami z piaskiem. Ponownie za sterami Curtiss Model D zasiadł Eugene Ely. Z niezwykłą precyzją udało mu się podejść do lądowania, a specjalne haki zamontowane na podwoziu samolotu zaczepiły o liny, skutecznie wytracając prędkość i zatrzymując maszynę na pokładzie. Po historycznym lądowaniu, Ely, po dokonaniu niezbędnych przygotowań, tego samego dnia z powodzeniem wystartował z pokładu Pennsylvanii, co ostatecznie potwierdziło wykonalność operacji lotniczych z jednostek pływających.
Wnioski z tych prób były rewolucyjne. Udowodniły one, że samoloty mogą operować z okrętów wojennych, co otwierało przed marynarkami wojennymi zupełnie nowe możliwości taktyczne. Perspektywa prowadzenia zwiadu daleko poza horyzont widzenia z bocianiego gniazda, korygowania ognia artylerii okrętowej czy nawet atakowania wrogich jednostek z powietrza stała się realna. Sukcesy Ely’ego odbiły się szerokim echem nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale i na całym świecie, inspirując inne potęgi morskie, w szczególności Wielką Brytanię i Japonię, do intensyfikacji prac nad własnymi programami lotnictwa pokładowego.
Eugene Burton Ely
Eugene Burton Ely urodził się 21 października 1886 roku w Williamsburgu, w stanie Iowa. Zanim został pilotem, Ely był mechanikiem i kierowcą wyścigowym, co dało mu doskonałe wyczucie maszyn i zamiłowanie do prędkości. Jego przygoda z lotnictwem rozpoczęła się w 1910 roku, kiedy to podjął współpracę z Glennem Curtissem, jednym z pionierów amerykańskiej awiacji. Szybko opanował sztukę pilotażu i stał się jednym z czołowych pilotów pokazowych w zespole Curtissa.
To właśnie jego odwaga, umiejętności i brawura sprawiły, że kapitan Chambers powierzył mu zadanie przeprowadzenia historycznych prób na USS Birmingham i USS Pennsylvanii. Ely nie był oficerem marynarki, a cywilem, co w pewnym sensie ułatwiało formalności związane z lotem. Niestety, jego błyskotliwa kariera dobiegła końca krótko po słynnych próbach na okrętach. 19 października 1911 roku podczas pokazu lotniczego w Macon, w stanie Georgia, Ely stracił panowanie nad maszyną i rozbił się. Zginął na miejscu, mając zaledwie 24 lata. W 1933 roku został pośmiertnie uhonorowany Zaszczytnym Krzyżem Lotniczym za swoje pionierskie osiągnięcia.
Pierwszy amerykański lotniskowiec
Wybuch I wojny światowej częściowo przerwał rozwój lotnictwa bazującego na okrętach. Mimo to, dzięki udanym próbom z udziałem Eugene’a Ely’ego oraz rosnącemu znaczeniu lotnictwa podczas I wojny światowej w Europie, w US Navy pojawiła się grupa oficerów, która postanowiła doprowadzić do powstania pierwszego amerykańskiego lotniskowca. Oficerowie ci działali w cieniu rozpętanej przez Billiego Mitchella medialnej burzy. Mitchell był wielkim orędownikiem lotnictwa, które miało zwalczać okręty – chociaż nie zależało mu na powstaniu lotniskowców. Oprócz promowania lotnictwa, Mitchell głosił również zmierzch ery okrętów liniowych. Wywołana przez niego debata całkowicie przyćmiła prace nad pierwszym amerykańskim lotniskowcem.
Początkowo rozważano budowę nowej jednostki od podstaw, jednakże ze względu na koszty oraz chęć jak najszybszego pozyskania doświadczeń w operowaniu lotniskowcem, podjęto decyzję o przebudowie istniejącego już okrętu. Wybór padł na USS Jupiter (AC-3), nowoczesny jak na owe czasy węglowiec floty typu Proteus (do którego należał również USS Cyclops, który zaginał w nieznanych okolicznościach w 1918 roku). Decyzja ta była podyktowana kilkoma względami. Jupiter posiadał obszerne ładownie, które mogły zostać zaadaptowane na hangary dla samolotów. Jego napęd turboelektryczny zapewniał płynną regulację prędkości, co było kluczowe podczas operacji startów i lądowań. Ponadto, jako jednostka pomocnicza, jego wyłączenie ze służby i przebudowa nie osłabiały w znaczący sposób siły bojowej floty.
USS Jupiter
USS Jupiter został zbudowany w stoczni Mare Island Naval Shipyard w Kalifornii. Jego stępkę położono 18 października 1911 roku, a wodowanie odbyło się 14 sierpnia 1912 roku. Do służby w US Navy wszedł 7 kwietnia 1913 roku. Był to pierwszy duży okręt amerykańskiej marynarki wojennej wyposażony w napęd turboelektryczny, który okazał się niezwykle wydajny i niezawodny. Przed przebudową, USS Jupiter pełnił typową dla węglowca służbę, zaopatrując w paliwo okręty Floty Pacyfiku i Atlantyku. Brał udział m.in. w interwencji w Meksyku w 1914 roku.
Dane taktyczno-techniczne USS Jupiter:
- Wyporność: 19 360 ton
- Długość: 165,2 m
- Szerokość: 19,8 m
- Zanurzenie: 8,4 m
- Napęd: 1 x turbina parowa General Electric, 2 x generatory, 2 x silniki elektryczne napędzające dwie śruby
- Moc: 7152 KM
- Prędkość: 15 węzłów
- Załoga: 163 oficerów i marynarzy
- Uzbrojenie: 4 x działa kalibru 102 mm
Przebudowa i narodziny USS Langley
11 lipca 1919 roku Kongres Stanów Zjednoczonych zaaprobował przebudowę USS Jupiter na eksperymentalny lotniskowiec. Prace rozpoczęły się w marcu 1920 roku w stoczni Norfolk Naval Shipyard. Najważniejszą modyfikacją było usunięcie całej nadbudówki i urządzeń do przeładunku węgla, a w ich miejsce zbudowano gładki, drewniany pokład lotniczy o długości 165,5 m ustawiony, rozciągający się na całej długości okrętu. Pod pokładem lotniczym urządzono hangar, który mógł pomieścić do 36 samolotów.
Do transportu maszyn z hangaru na pokład lotniczy służył jedną windę. Okręt wyposażono również w katapultę na sprężone powietrze, która miała ułatwiać start cięższych maszyn. Charakterystycznym elementem sylwetki USS Langley stały się dwa kominy, umieszczone na lewej burcie, które można było odchylać na zewnątrz do pozycji horyzontalnej, aby dym nie zakłócał operacji lotniczych. 20 marca 1922 roku okręt został ponownie przyjęty do służby, tym razem jako USS Langley (CV-1), na cześć Samuela Pierponta Langleya, amerykańskiego pioniera awiacji. Ze względu na swój nietypowy wygląd i płaski pokład, szybko zyskał przydomek „Covered Wagon” (pol. Kryty Wóz).
Dane taktyczno-techniczne USS Langley (CV-1):
- Wyporność: 12 700 ton
- Długość: 165,2 m
- Szerokość: 19,8 m
- Pokład lotniczy: 165,5 m x 19,8 m
- Zanurzenie: 7,3 m
- Napęd: 1 x turbina parowa General Electric, 2 x generatory, 2 x silniki elektryczne napędzające dwie śruby
- Moc: 7152 KM
- Prędkość: 15,5 węzła
- Załoga: 468 oficerów i marynarzy (w tym personel lotniczy)
- Uzbrojenie: 4 x działa kalibru 127 mm
- Liczba samolotów: 36 (teoretycznie, w praktyce zazwyczaj mniej)
Pierwsze lądowanie na pokładzie USS Langley miało miejsce 17 października 1922 roku, a dokonał go porucznik Virgil C. Griffin na samolocie Vought VE-7. Pierwszy start z katapulty odbył się 18 listopada tego samego roku. Służba USS Langley w okresie międzywojennym była niezwykle intensywna. Okręt stał się kuźnią kadr lotnictwa pokładowego US Navy. To na jego pokładzie testowano nowe typy samolotów, opracowywano procedury startów i lądowań, doskonalono techniki współpracy z innymi okrętami floty oraz rozwijano doktrynę użycia lotniskowców. Doświadczenia zdobyte na USS Langley okazały się bezcenne przy projektowaniu i budowie kolejnych, znacznie większych i nowocześniejszych lotniskowców, takich jak USS Lexington i USS Saratoga.
Dalsza kariera
Wraz z wejściem do służby nowych lotniskowców, powolny i w gruncie rzeczy przestarzały USS Langley przestał spełniać wymogi floty. Był za mały, aby wykorzystywać go dalej w roli jednostki bojowej lub eksperymentalnej. W związku z tym, 25 października 1936 roku okręt został skierowany do stoczni Mare Island w celu przebudowy na transportowiec wodnosamolotów. Usunięto przednią część pokładu lotniczego, tworząc otwartą przestrzeń do obsługi i przechowywania wodnosamolotów. Po przebudowie, 26 lutego 1937 roku, okręt został przemianowany na USS Langley (AV-3). W nowej roli jego zadaniem było wspieranie operacji eskadr wodnosamolotów patrolowych na odległych teatrach działań.
Po wybuchu II wojny światowej na Pacyfiku, USS Langley stacjonował na Filipinach. Po japońskim ataku został ewakuowany do Australii. Na początku 1942 roku otrzymał zadanie dostarczenia na Jawę 32 myśliwców Curtiss P-40 Warhawk, które miały wzmocnić obronę tej wyspy przed japońską inwazją. 27 lutego 1942 roku, około 120 km na południe od Tjilatjap, konwój, w skład którego wchodził USS Langley, został zaatakowany przez japońskie bombowce z 21. i 23. Flotylli Powietrznej. Mimo eskorty niszczycieli, transportowiec stał się głównym celem ataku. W ciągu kilku minut w okręt trafiło pięć bomb, które spowodowały pożary, zalanie maszynowni i utratę sterowności. Zginęło 16 członków załogi.
Wobec braku szans na uratowanie płonącego i unieruchomionego okrętu, jego dowódca, komandor Robert P. McConnell, wydał rozkaz opuszczenia jednostki. Aby USS Langley nie wpadł w ręce wroga, eskortujące go amerykańskie niszczyciele USS Whipple i USS Edsall dobiły go ogniem artyleryjskim i torpedami. Większość załogi USS Langley trafiła na zbiornikowiec USS Pecos, niestety ten okręt również został zatopiony, a śmierć poniosło ponad 400 oficerów i marynarzy. Łącznie zginęło 319 członków załogi USS Langley.
Podsumowanie
USS Langley był pierwszym amerykańskim lotniskowcem. Nie był to pierwszy lotniskowiec w historii – miano to należy do brytyjskich okrętów HMS Argus i HMS Furious. Mimo to, amerykański lotniskowiec był bardzo ważnym okrętem, który zapoczątkował erę dominacji amerykańskich lotniskowców, która trwa do dnia dzisiejszego.
