PzKpfw II – wół roboczy Panzerwaffe na początku II wojny światowej

Chociaż najsłynniejszymi niemieckimi czołgami II wojny światowej są PzKpfw V Panther i PzKpfw VI Tiger, przez większość wojny wołami roboczymi niemieckich wojsk pancernych (Panzerwaffe) były PzKpfw III i IV. Jednak na początku II wojny światowej to znacznie mniejszy, lekki czołg PzKpfw II stanowił podstawowe uzbrojenie większości dywizji pancernych. Opracowane jeszcze przed wojną czołgi tego typu przeszły wiele zmian w toku eksploatacji i były produkowane do 1944 roku.

Geneza i pierwsze prototypy (Ausf. a1, a2, a3 i b)

Po zakończeniu I wojny światowej, na mocy postanowień Traktatu Wersalskiego, Niemcom zabroniono posiadania czołgów. O ile w latach 20. ograniczenie to było przestrzegane, tak już na początku lat 30. Niemcy stopniowo zaczęły łamać zakaz. W ramach potajemnych prac opracowano wówczas czołg lekki PzKpfw I. Traktowano go jednak jako konstrukcję przejściową, która ma pomóc w zebraniu doświadczenia i przygotowaniu produkcji seryjnej znacznie lepszych czołgów.

W związku z tym, wraz z dojściem do władzy Adolfa Hitlera, rozpoczęto przygotowania do budowy bardziej perspektywicznego czołgu, który miał stanowić podstawowe uzbrojenie jednostek pancernych w drugiej połowie lat 30. Urząd Uzbrojenia Armii Lądowej ogłosił na początku 1934 roku konkurs na stosowny pojazd, którego uzbrojeniem miało być działko kalibru 20 mm. Zakładano, że początkowo nowe pojazdy będą uzupełniać PzKpfw I, a później całkowicie je zastąpią, aż do wprowadzenia do uzbrojenia cięższych czołgów, nad którymi również pracowano.

W lipcu 1934 roku, Inspektorat Wojsk Zmotoryzowanych (niem. Inspektion der Kraftfahrtruppen) zlecił firmie Krupp, a później również Henschel i MAN, zaprojektowanie podwozia nowego czołgu lekkiego. Nowa konstrukcja, roboczo nazywana La.S. 100 (Landwirtschaftliche Schlepper 100 – „ciągnik rolniczy 100”, czyli pojazd z silnikiem o mocy 100 KM), miała mieć masę około 10 ton, uzbrojenie w postaci działka kalibru 20 mm i karabinu maszynowego w obrotowej wieży i 3-osobową załogę. Za kadłub miała odpowiadać firma Daimler-Benz.

Pierwsze prototypy zostały dostarczone w 1935 roku i poddane testom. W ich wyniku projekt firmy MAN uznano za najbardziej obiecujący. Jego konstrukcję wyróżniało zawieszenie z resorami piórowymi i sześcioma małymi kołami jezdnymi  w podwójnych wózkach. Po testach uznano, że pojazd nadaje się do dalszego rozwinięcia i produkcji seryjnej. Początkowo nadano mu oznaczenie 2 cm MG Panzerwagen, które w 1936 roku zmieniono na Panzerkampfwagen II (2 cm) Sd.Kfz 121.

W tym samym roku złożono zamówienie na 75 czołgów przedseryjnych w trzech nieznacznie różniących się wariantach (po 25 pojazdów), oznaczonych odpowiednio PzKpfw II Ausf. a1, a2 i a3. Niektóre źródła mówią jednak, że zbudowano odpowiednio 10, 15 i 50 pojazdów każdej z tych wersji. Pierwsze pięć czołgów PzKpfw II Ausf. a1 dostarczono wojsku już 1 października 1936 roku. Pojazdy te posiadały silnik benzynowy Maybach HL 57TR o mocy 130 KM. W wersji a2 wprowadzono liczne drobne poprawki, m.in. powiększoną chłodnicę silnika, a w wersji a3 dodano przegrodę ogniową oddzielającą załogę od przedziału silnikowego. Pojazdy tej serii były w praktyce czołgami testowymi, pozwalającymi na dopracowanie konstrukcji. Poddawano je więc intensywnym próbom i testom.

W ramach dalszego udoskonalania konstrukcji opracowano kolejny wariant – PzKpfw II Ausf. b. Na początku 1937 roku zbudowano partię 25 pojazdów, a później według części źródeł kolejnych 75 wozów w drugiej serii, która zachowała to samo oznaczenie. Pojazdy w tej wersji charakteryzowały się zmodyfikowanym układem jezdnym, resorami i szerszymi kołami podtrzymującymi i napinającymi gąsienice. Zwiększono również długość kadłuba, aby możliwe było zainstalowanie silnika Maybach HL 62TR o mocy 140 KM.

Rozwój i udoskonalenia produkcyjne (PzKpfw II Ausf. c)

Po przeprowadzeniu testów czołgów Ausf. a i b wyszły na jaw liczne wady podwozia. W celu ich wyeliminowania opracowano jeszcze jedną wersję przedseryjną, oznaczoną jako PzKpfw II Ausf. c. Wersja ta była najważniejszym krokiem milowym w rozwoju czołgu PzKpfw II, ponieważ stała się podstawą pod dalszy rozwój kolejnych wersji tego czołgu. Zrezygnowano w niej z zawieszenia z wózkami i resorami piórowymi na rzecz nowego, bardziej zaawansowanego układu z pięcioma większymi, niezależnie zawieszonymi kołami na pół resorach eliptycznych. Zwiększono również liczbę kół podtrzymujących, z trzech do czterech par, oraz zmieniono kształt kół napędowych i napinających. Nowe zawieszenie znacząco poprawiło osiągi terenowe i komfort jazdy, oraz możliwość pokonywania przeszkód terenowych. Zbudowano łącznie 200 pojazdów w tej serii, które stanowiły podstawę pod rozpoczęcie masowej produkcji czołgów PzKpfw II.

Główne serie produkcyjne (Ausf. A, B, C, F) i „szybkie warianty” (Ausf. D, E)

Po przeanalizowaniu wyników prób, zarekomendowano wprowadzenie kilku drobnych poprawek i rozpoczęcie produkcji wielkoseryjnej czołgu PzKpfw II, która ruszyła już w marcu 1937 roku. Dalej wprowadzano jednak poprawki bieżące, przez co najpierw wypuszczono serię czołgów PzKpfw II Ausf. A (mimo zbieżności liter, pojazd ten wywodził się z wersji Ausf. c), z silnikami Maybach HL 62TRM o mocy 140 KM, radiostacją UKF i nowymi osłonami szczelin obserwacyjnych. Następnie, od lutego 1938 roku budowano wersję Ausf. B, która miała nieco uproszczoną konstrukcję, oraz od czerwca 1938 roku Ausf. C, z nowym układem chłodzenia silnika, grubszym opancerzeniem i szkłem pancernym w szczelinach obserwacyjnych. Łącznie do kwietnia 1940 roku zbudowano około 1113 pojazdów tych wersji, przy czym najwięcej w odmianie Ausf. C. W tym momencie przerwano produkcję wielkoseryjną, uznając czołg PzKpfw II za przestarzały.

Nie oznaczało to jednak końca kariery PzKpfw II, ponieważ już pod koniec 1940 roku podjęto decyzję o wznowieniu produkcji tych czołgów z powodu powolnych dostaw czołgów PzKpfw III i IV. Opracowano wówczas wariant PzKpfw II Ausf. F. Była to ostatnia masowo produkowana wersja bojowa PzKpfw II. Posiadała grubsze opancerzenie i wiele drobnych poprawek. Płyta czołowa kadłuba miała grubość 35 mm, a pancerz boczny wieży i kadłuba miał 15 mm. Zewnętrznie wyróżniał się nieznacznie zmodyfikowaną wieżą, oraz usunięciem wizjerów z bocznych płyt nadbudówki. Silnik i układ jezdny pozostały bez zmian w stosunku do Ausf. C. Do 1943 roku wyprodukowano 524 egzemplarze pojazdów w tej wersji.

W latach 1938-1939 równolegle z wersjami Ausf.  A, B i C podjęto próbę stworzenia szybkiego czołgu zwiadowczego, co zaowocowało pojawieniem się wersji PzKpfw II Ausf. D i E. Pojazdy te otrzymały zupełnie nowe podwozie oparte na zawieszeniu Christiego z czterema dużymi kołami jezdnymi na drążkach skrętnych. Taka konfiguracja pozwalała na osiągnięcie imponującej prędkości 55 km/h. Wariant Ausf. E miał ponadto grubsze opancerzenie. Jednakże konstrukcja Christiego była bardziej skomplikowana w produkcji, a duża prędkość na drodze nie przekładała się na lepsze osiągi w terenie, dlatego produkcja tych wersji była ograniczona – łącznie powstały według różnych źródeł albo 43 egzemplarze Ausf. D (maj 1939 – kwiecień 1940) i 7 Ausf. E (wrzesień 1939 – kwiecień 1940), albo odpowiednio 80 i 143 egzemplarze.

Wersje eksperymentalne i zwiadowcze (Ausf. G, H, M, J i L „Luchs”)

Już w 1939 roku wiadomo było, że czołgi PzKpfw II są pojazdami przestarzałymi. Rok później w trakcie walk we Francji było to jeszcze bardziej widoczne. W związku z tym podejmowano próby opracowania znacznie nowocześniejszych wariantów PzKpfw II, wyróżniających się lepszymi osiągami albo ochroną. Pojazdy te nie wchodziły jednak do masowej produkcji z powodu zmieniających się priorytetów niemieckiej armii.

Wśród opracowanych wersji specjalnych znalazły się:

• PzKpfw II Ausf. G: był czołgiem eksperymentalnym, nad którym prace rozpoczęto w 1938 roku. Posiadał całkowicie nowe podwozie Schachtellaufwerk z pięcioma zachodzącymi na siebie kołami jezdnymi na drążkach skrętnych. Miał także mocniejszy silnik Maybach HL 45 P o mocy 150 KM. Dzięki tym zamianom czołg osiągał prędkość maksymalną 50 km/h. Między kwietniem 1941 roku a lutym 1942 roku wyprodukowano 12 egzemplarzy w trzech seriach produkcyjnych.
• PzKpfw II Ausf. H oraz Ausf. M: były to warianty rozwojowe modelu Ausf. G, które miały posłużyć do opracowania ostatecznej wersji zwiadowczej. Posiadały grubszy pancerz i silnik Maybach 66 P, zapewniający prędkość maksymalną 60 km/h. Zbudowano tylko kilka egzemplarzy tych wersji, które służyły jako pojazdy testowe dla nowych rozwiązań.
• PzKpfw II Ausf. J: Był to czołg wsparcia piechoty. Produkowany w latach 1941-1942 w niewielkiej serii (22 sztuki), charakteryzował się potężnym opancerzeniem (80 mm na przodzie kadłuba i wieży i 50 mm po bokach i z tyłu), przez co jego masa wzrosła do 18 ton, a prędkość spadła do 28 km/h. To sprawiło, że nie nadawał się do zadań zwiadowczych. Z powodu zbyt małej prędkości do zadań zwiadowczych i przestarzałego uzbrojenia, produkcję wstrzymano.
• PzKpfw II Ausf. L „Luchs”: Najbardziej zaawansowaną i udaną wersją zwiadowczą był PzKpfw II Ausf. L „Luchs”. Był to całkowicie nowy projekt, który z PzKpfw II odziedziczył jedynie ogólną koncepcję. Luchs otrzymał całkowicie nowe podwozie z pięcioma zachodzącymi na siebie kołami jezdnymi na drążkach skrętnych po każdej stronie, mocniejszy silnik Maybach HL 66 P (o mocy 180 KM), co pozwalało mu osiągnąć prędkość 60 km/h, oraz radiostację o większym zasięgu. Opancerzenie czołgu było cienkie (30 mm na przodzie i 20 mm na bokach i z tyłu), co było akceptowalne w przypadku pojazdu zwiadowczego. Czołg był uzbrojony w działko 20 mm KwK 38, ale zakładano, że z czasem zastąpi je armata 5 cm KwK 39 L/60. Produkcja ruszyła w 1943 roku i zakończyła się w lutym 1944 roku na 140 wyprodukowanych egzemplarzach. Nigdy nie rozpoczęto produkcji dalszych 660 czołgów z armatą kalibru 50 mm.

Eksploatacja

Czołgi PzKpfw II odegrały kluczową rolę w początkowych kampaniach niemieckiej armii, działając jako trzon jednostek pancernych obok lżejszych PzKpfw I. Pierwszy chrzest bojowy przeszły podczas hiszpańskiej wojny domowej. Sześć czołgów Ausf. a1/a2 zostało wysłanych do Hiszpanii w ramach Legionu Condor w 1936 roku, gdzie szybko okazało się, że ustępują radzieckim czołgom T-26, głównie pod względem siły ognia. Pancerz niemieckich czołgów również uznano za niewystarczający. Wnioski z tego konfliktu posłużyły do opracowania wersji produkcyjnych czołgów PzKpfw II.

Po zakończeniu działań w Hiszpanii czołgi PzKpfw II stały się filarem niemieckich dywizji pancernych. W kampanii wrześniowej w 1939 roku, PzKpfw II stanowił około 45% z 2700 czołgów biorących udział w ataku na Polskę. Mimo przewagi liczebnej i taktycznej, niemieckie pojazdy opancerzone poniosły w Polsce straty wyższe niż zakładano. Z łącznie 1223 PzKpfw II, łącznie 83 pojazdy zostały bezpowrotnie zniszczone, a 176 uszkodzonych. Było to spowodowane skutecznym ostrzałem polskich czołgów 7TP i armat przeciwpancernych Bofors kalibru 37 mm. Praktycznie każda broń przeciwpancerna wykorzystywana przez Wojsko Polskie była w stanie przebić pancerz PzKpfw II na typowych dystansach, na jakich walczono. W trakcie walk okazało się również, że niemieckie działko kalibru 20 mm na większych dystansach ma problemy z przebiciem pancerza czołgu 7TP, przy czym na tym samym dystansie polski czołg był w stanie wyeliminować PzKpfw II.

W 1940 roku, podczas ataku na Francję, Niemcy używali około 950 czołgów PzKpfw II. Jednak w starciach z ciężko opancerzonymi francuskimi czołgami, takimi jak Somua S-35 i Char B1 bis, nie miały żadnych szans. PzKpfw II miały również trudność z zwalczaniem czołgów lekkich R-35, H-35 i H-39. Działko kalibru 20 mm nie było w stanie przebić ich grubego pancerza (do 60 mm), a opancerzenie własne niemieckiego czołgu nie dawało wystarczającej ochrony przed pociskami francuskich armat kalibru 47 mm i 75 mm. Mimo to, PzKpfw II odegrały ważną rolę w szybkim natarciu Blitzkriegu, wykorzystując swoją mobilność i sprawną łączność radiową do oskrzydlania i niszczenia osamotnionych jednostek.

Czołgi PzKpfw II znalazły później zastosowanie w Afryce Północnej, gdzie walczyły w warunkach pustynnych. Ich niska sylwetka i wysoka mobilność były atutem, jednakże brytyjskie czołgi Crusader, Matilda Mk II i M3 Grant były znacznie lepiej uzbrojone i opancerzone. PzKpfw II były zazwyczaj wykorzystywane do zadań zwiadowczych i ochrony skrzydeł, a ich rola bojowa była marginalna.

Największe straty PzKpfw II poniosły w czasie operacji Barbarossa, czyli ataku na ZSRR, rozpoczętego 22 czerwca 1941 roku. Z ponad 1000 egzemplarzy biorących udział w inwazji, większość została zniszczona w ciągu pierwszych miesięcy walki. Radzieckie czołgi T-34 i KW-1 były całkowicie poza zasięgiem możliwości PzKpfw II, a nawet starsze konstrukcje, takie jak T-26 i BT, był często trudnym przeciwnikiem, zwłaszcza, że wszystkie te czołgi bez problemu mogły zniszczyć PzKpfw II nawet na większych dystansach. Do 1942 roku PzKpfw II stopniowo był wycofywany z jednostek pierwszej linii i zastępowany przez nowsze PzKpfw III i PzKpfw IV. W późniejszych latach wojny, pozostałe egzemplarze (produkcję PzKpfw II kontynuowano bowiem w ograniczonym stopniu do 1944 roku) były wykorzystywane do zadań patrolowych, zwiadowczych oraz w jednostkach szkoleniowych.

Dane techniczne wybranych wersji

Pojazdy na podwoziu PzKpfw II

Gdy stało się jasne, że PzKpfw II jest całkowicie przestarzałym czołgiem lekkim, jego podwozie zaczęto adaptować do innych konstrukcji pojazdów specjalistycznych, które produkowano do końca wojny. Pojazdy te wielokrotnie okazywały się skuteczniejsze i bardziej przydatne od czołgów, z których się wywodziły. Wśród opracowanych i wprowadzonych do produkcji wersji znalazły się:

• Flammpanzer II (Flamingo): Czołg miotacz ognia, zbudowany na podwoziu PzKpfw II Ausf. D i E. Zamiast wieży z działkiem, otrzymał miotacz ognia, a drugi, mniejszy, znajdował się na froncie kadłuba. Wyprodukowano 155 sztuk, które były używane głównie na froncie wschodnim do  zwalczania umocnień i w walkach miejskich.
• Sturmpanzer II Bison: Działo samobieżne, uzbrojone w potężną haubicę 15 cm sIG 33 kalibru 155 mm. Zbudowano jednak tylko 12 pojazdów, które walczyły w Afryce Północnej.
• Marder II (Sd.Kfz. 131): Niszczyciel czołgów, uzbrojony w zdobyczną radziecką armatę 7,62 cm PaK 36(r) (armata ZiS-3 kalibru 76,2 mm) osadzoną w otwartej nadbudówce. Z czasem zamiast radzieckich armat stosowano niemieckie działa PaK 40 kalibru 75 mm, oraz PaK 38 kalibru 50 mm. Zbudowano 202 pojazdy z radzieckimi armatami i przynajmniej 576 z niemieckimi.
• Wespe (Sd.Kfz. 124): Samobieżna haubica, uzbrojona w niemiecką armatę 10,5 cm leFH 18 kalibru 105 mm. Był to jeden z najskuteczniejszych pojazdów wsparcia artyleryjskiego na podwoziu PzKpfw II, wyprodukowano ich ponad 682. Wespe pozostały w służbie do końca wojny. Dodatkowo zbudowano 158 pojazdów amunicyjnych Munitionsschlepper II, które wykorzystywały podwozie i zmodyfikowany kadłub Wespe, ale bez uzbrojenia.

Podsumowanie

PzKpfw II był czołgiem o kluczowym znaczeniu dla niemieckiej armii w początkowym okresie II wojny światowej, ale w dalszej perspektywie był to pojazd, którego konstrukcja szybko się zestarzała. Już w 1939 roku czołgi te ustępowały pod względem siły ognia i opancerzenia wszystkim swoim odpowiednikom w innych armiach. W porównaniu do polskich 7TP (uzbrojonego w armatę Bofors kalibru 37 mm) czy radzieckich T-26 (z armatą kalibru 45 mm), PzKpfw II był czołgiem szybszym, zwrotniejszym, lecz jego główne uzbrojenie, działko kalibru 20 mm, było znacznie słabsze i nie pozwalało na walkę z nowszymi czołgami.

Również w przypadku francuskich czołgów R-35/H-35,niemieckie pojazdy wypadały gorzej, przy czym pod względem mobilności zdecydowanie górowały nad francuskimi konstrukcjami. Amerykański M2 Light Tank, chociaż produkowany w podobnym okresie, był porównywalny pod względem uzbrojenia, ale posiadał lepsze opancerzenie. Główną siłą PzKpfw II była jego niezawodność, łatwość produkcji i masowość, która pozwoliła Niemcom na szybkie utworzenie i wyposażenie dywizji pancernych. Ostatecznie PzKpfw II udowodnił, że była to udana konstrukcja przejściowa, która umożliwiła Wehrmachtowi zdobycie cennego doświadczenia w walce pancernej i posłużyła jako baza dla wielu wartościowych pojazdów specjalistycznych, które walczyły do końca wojny.