Eksploatacja

Pierwsze PT-91 trafiły do oddziałów Wojska Polskiego w styczniu 1995 roku. Było to 10 pojazdów serii próbnej. Czołgi trafiły do 34. Brygady Kawalerii Pancernej w Żaganiu. W marcu tego samego roku dostarczono 10 kolejnych wozów. Po przeprowadzeniu licznych testów i prób rozpoczęto produkcję nieco zmodyfikowanej wersji czołgu, w której wprowadzono kilka poprawek na podstawie wniosków z testów.

Produkcję PT-91 w zakładach ZM Bumar zakończono w 2002 roku powstaniem 233 wozów. Ze względu na ciągłe modyfikacje i poprawki powstało bardzo dużo różnych wersji czołgu. Zmiany nie były duże, ale w nomenklaturze można spotkać dosyć długą listę wariantów. Z czasem w ramach remontów eksploatacyjnych większość wozów przywrócono do jednego standardu.

PT-91 Twardy w zakładach Bumar-Łabędy (fot. Bumar Łabędy)

PT-91 Twardy w zakładach Bumar-Łabędy (fot. Bumar Łabędy)

Produkcję czołgów w poszczególnych latach przedstawia poniższa tabela:

Rok Ilość wyprodukowanych czołgów
1994-1996 58
1997 58
1998 7
1999 33
2000 50
2001 20
2002 7

W 2003 roku Bumar podpisał umowę na dostawę 48 nowych czołgów dla Malezji. Produkowano je w latach 2007-2009.

W Wojsku Polskim czołgi PT-91 znalazły się na wyposażeniu różnych jednostek pancernych, równolegle z T-72M1, a później również Leopardami 2A4 i 2A5. Obecnie wraz z procesem wprowadzania do eksploatacji kupionych w Niemczech Leopardów, czołgi T-72M1 są wycofywane a ich miejsce w jednostkach zajmują właśnie Twarde.

PT-91 Twardy w zakładach Bumar-Łabędy (fot. Bumar Łabędy)

PT-91 Twardy w zakładach Bumar-Łabędy (fot. Bumar Łabędy)

Podczas licznych testów porównawczych polska konstrukcja była bardzo dobrze oceniania na tle innych modernizacji T-72 tworzonych w państwach byłego Układu Warszawskiego. Ze względu na stopień modernizacji uznaje się, że Twardy jest czołgiem Generacji II+.

Generacje czołgów – po zakończeniu II wojny światowej nastąpił skokowy rozwój broni pancernej na całym świecie. W związku z tym zaczęto wprowadzać podział na generacje czołgów. Generacja I to pierwsze czołgi podstawowe budowane na świecie do około lat 60. Charakteryzują się uzbrojeniem w postaci armat 90 mm lub 105 mm oraz standardowym pancerzem stalowym. Od przełomu lat 60. i 70. wprowadzano wozy Generacji II, wozy te otrzymały już pierwsze wersje pancerzy kompozytowych, oraz znacznie cięższe uzbrojenie w postaci armat 120 i 125 mm. Czołgi, które powstały w odpowiedzi na pojazdy skonstruowane w latach 70. i 80. nazywa się czołgami Generacji III. Wyróżnia je znacznie grubszy pancerz i większa ilość systemów elektronicznych pomagających w walce. Obecnie w USA i Rosji prowadzone są powolne prace nad stworzeniem czołgów Generacji IV. Jest jednak mało prawdopodobne, aby pojazdy te szybko znalazły się w eksploatacji.

PT-91 nie brały udziału w działaniach bojowych, a ich eksploatacja w Wojsku Polskim jest raczej nudna. Znacznie ciekawiej wygląda historia rozwoju broni pancernej w Polsce w związku z eksploatacją Twardych.

Jeden z ostatnich wyprodukowanych PT-91M (fot. Bumar Łabędy)

Jeden z ostatnich wyprodukowanych PT-91M (fot. Bumar Łabędy)

Twardy vs. czołg dla Wojska Polskiego

Wprowadzenie do eksploatacji Twardych w latach 90. rozpoczęło nowy etap w rozwoju broni pancernej w naszym kraju. Polska konstrukcja nie tylko była lepsza od radzieckich, ale również pokazywała możliwości polskiego przemysłu obronnego. Sukces ten rozbudził nie tylko ambicje, ale i marzenia Wojska Polskiego.

W kolejnych latach na bazie doświadczeń z PT-91 zaczęto snuć coraz więcej teorii na temat przyszłości Polskich Wojsk Pancernych. Zakładano, że na podstawie Twardego powstanie nowy czołg o nazwie PT-94 i PT-97. Pojazdy te miały być ulepszonymi wersjami Twardego, pozbawionymi wszystkich wad pierwotnej konstrukcji.

Model nowego MBT przygotowany w ramach prac nad projektem Goryl w latach 90.

Model nowego MBT przygotowany w ramach prac nad projektem Goryl w latach 90.

Kolejnym pomysłem na wykorzystanie Twardego miało być zaprojektowanie w pierwszej połowie lat 90. (notabene równolegle z produkcją i ulepszaniem PT-91) nowego czołgu o kryptonimie Goryl. Pojazd ten miał być zaprojektowany zupełnie od podstaw. Ze względu na olbrzymie koszty program ten zarzucono, chociaż w kolejnych latach wielokrotnie do niego powracano.

Pozyskanie w 2002 roku czołgów Leopard 2A4 z nadwyżek Bundeswehry kompletnie wywróciło sytuację. Nowy-stary czołg z Niemiec chociaż powstał w podobnym okresie co PT-91, jest od niego pod wieloma względami lepszy. Wnioski płynące z eksploatacji ex-niemieckich czołgów tylko bardziej umacniały opinię o niedostatkach Twardego. W związku z tym Narodziła się wówczas opinia o potrzebie “leopardyzacji wojsk pancernych”. Efektem tego było pozyskanie w 2014 roku kolejnej partii Leopardów, tym razem w wariancie 2A5.

PT-91 Twardy (fot. Michał Banach)

PT-91 Twardy (fot. Michał Banach)

Równolegle zaczęto wycofywać z eksploatacji starsze T-72M1 i praktycznie zaniechano plany dalszego rozwijania Twardego. Mimo braku możliwości pozyskania kolejnej partii Leopardów, wszelkie prace nad PT-91 są po prostu nieopłacalne, ponieważ czołgi te osiągnęły swoje pewne granice modernizacyjne. Tym samym czołgi PT-91 Twardy stają się powoli pojazdami drugiej kategorii. Perspektywa modernizacji Leopardów do standardu Leopard 2PL (2A4PL i 2A5PL) jeszcze bardziej zniechęca do zajmowania się polskim czołgiem podstawowym.

Podsumowanie

Wprowadzenie do eksploatacji czołgów PT-91 było wielkim sukcesem polskiego przemysłu obronnego. Na tle innych państw byłego bloku wschodniego, które również eksperymentowały z własnymi modyfikacjami T-72, polska konstrukcja wypada znakomicie, głównie dlatego, że trafiła do produkcji seryjnej oraz została wyeksportowana.

Czołg ten w swoim czasie prezentował bardzo dobre możliwości bojowe i mógł być znakomitym towarem eksportowym. Niestety jego cena była zbyt wysoka aby mógł zainteresować posiadaczy starszych T-72, a możliwości polskiego przemysłu były za małe, aby wyprodukować dużą ilość czołgów. Gdyby produkcja była większa i Twarde zastąpiłyby wszystkie nasze T-72 sytuacja mogłaby wyglądać lepiej.

PT-91M Malaj (fot. Mjabb/Wikimedia Commons)

PT-91M Malaj (fot. Mjabb/Wikimedia Commons)

Obecnie czołgi te ustępują jednak nowym konstrukcjom wprowadzanym na wyposażenie Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej. Ewentualna modernizacja wozów chociaż bardzo przydatna, nie podniosłaby znacząco ich walorów bojowych, a wiązałaby się z olbrzymimi kosztami. W związku z tym bardziej prawdopodobne jest opracowanie zupełnie nowego czołgu podstawowego albo zakup wozu poza Polską. Ta ostatnia opcja chociaż ekonomicznie byłaby lepsza, byłaby również katastrofą dla polskiego przemysłu obronnego, chyba, że nowe pojazdy produkowano by w Polsce na licencji.

Można jednak śmiało powiedzieć, że PT-91 Twardy jest dobrą i wartościową dla Wojska Polskiego konstrukcja, która znacząco wpłynęła na rozwój broni pancernej w Polsce. Czy przełoży się to w przyszłości na budowę nowego czołgu podstawowego w naszym kraju? Ciężko powiedzieć.

1 2 3 4
Podziel się.

O autorze

Michał Banach

Gdybym miał spisać wszystkie swoje zainteresowania to nie starczyłoby mi życia. Głównie interesuję się historią, militariami i techniką a także fotografią, ale lista ta mogłaby być znacznie dłuższa. Skończyłem studia na kierunkach stosunki międzynarodowe oraz dziennikarstwo i komunikacja społeczna na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM.