W początkowym okresie wyścigu kosmicznego między USA a ZSRR, to Związek Radziecki odnosił największe sukcesy. Kulminacyjnym momentem był 12 kwietnia 1961 roku, kiedy Jurij Gagarin jako pierwszy człowiek w historii znalazł się w przestrzeni kosmicznej, wykonał lot orbitalny i bezpiecznie wrócił na Ziemię. Sukces ten zamknął jednak okres największych dokonań ZSRR w wyścigu kosmicznym, a Gagarina zamknął w pułapce własnego wizerunku, prowadząc do zakazu udziału w kolejnych misjach oraz narastających problemów przerwanych ostatecznie tragiczną śmiercią w katastrofie lotniczej.
Młodość i początek kariery wojskowej
Jurij Aleksiejewicz Gagarin urodził się 9 marca 1934 roku we wsi Kłuszyno w obwodzie smoleńskim. Pochodził z rodziny chłopskiej zatrudnionej w miejscowym kołchozie – jego ojciec, Aleksiej Iwanowicz, pracował jako cieśla, a matka, Anna Timofiejewna, była dojarką. Niemiecka inwazja na ZSRR i późniejsza okupacja niemiecka brutalnie przerwały edukację chłopca. Jesienią 1941 roku wieś zajęły oddziały Wehrmachtu, które zarekwirowały dom rodziny Gagarinów, zmuszając ich do wykopania w ziemi prowizorycznej lepianki o wymiarach, w której przetrwali kolejne 21 miesięcy.
Dwóch starszych braci Jurija zostało przymusowo deportowanych na roboty do III Rzeszy w 1943 roku. Sabotaż i opór wobec okupanta kształtowały realia życia w Kłuszynie, a sam Gagarin był świadkiem awaryjnego lądowania radzieckiego myśliwca Jak-1, co według jego późniejszych oficjalnych biografii miało zaszczepić w nim zainteresowanie lotnictwem. Po wyzwoleniu wsi przez Armię Czerwoną w kwietniu 1943 roku, rodzina przeniosła się w 1945 roku do miasta Gżatsk (dzisiejszy Gagarin), gdzie przyszły kosmonauta mógł wznowić edukację.
Wybór ścieżki zawodowej doprowadził Gagarina w 1951 roku do Saratowskiego Technikum Przemysłowego, gdzie kształcił się na odlewnika. Zanim jednak do tego doszło, młody Jurij uczył się zawodu formierza-odlewnika w zakładach rzemieślniczych w Lubiercach pod Moskwą. Ten wczesny, robotniczy etap jego życia był później silnie akcentowany przez radzieckich decydentów jako dowód na nienaganne, klasowe pochodzenie i idealnie pasował do wytycznych „nowego człowieka radzieckiego”. Równolegle do nauki w technikum, jesienią 1954 roku Jurij Gagarin zapisał się do miejscowego aeroklubu. Jego pierwszy samodzielny lot na samolocie Jak-18 udowodnił naturalne predyspozycje do pilotażu, co skutkowało rekomendacją do wojska. W 1955 roku został powołany do Armii Radzieckiej i skierowany do 1. Czkałowskiej Wojskowej Szkoły Pilotów Lotnictwa w Orenburgu.
Szkolenie w Orenburgu obejmowało opanowanie pilotażu odrzutowców, w tym myśliwca MiG-15bis. Chociaż Gagarin doskonale radził sobie z teorią i akrobacjami, miał problemy z precyzyjnym lądowaniem, co groziło usunięciem ze szkoły. Sytuację uratowało podobno… podłożenie poduszki na fotel pilota w celu poprawy widoczności z kabiny (Jurij Gagarin miał tylko 157 cm wzrostu). Po pomyślnym zaliczeniu egzaminów końcowych, 5 listopada 1957 roku uzyskał stopień porucznika i został przydzielony do 769. Pułku Lotnictwa Myśliwskiego, stacjonującego w bazie Luostari w obwodzie murmańskim za kołem podbiegunowym, gdzie surowe warunki pogodowe i loty patrolowe w warunkach zerowej widoczności zahartowały go jako pilota wojskowego.
Radziecki program kosmiczny
W tym samym czasie, gdy Gagarin rozpoczynał karierę wojskową, tempa nabierał wyścig kosmiczny między ZSRR a USA. Radziecki program kosmiczny, kierowany w ścisłej tajemnicy przez Głównego Konstruktora Siergieja Korolowa, podobnie jak jego amerykański odpowiednik wymagał gigantycznych nakładów finansowych, szacowanych na miliardy rubli. Środki te pochodziły wprost z budżetu Ministerstwa Obrony, ponieważ rozwój cywilnych statków kosmicznych odbywał się na marginesie prac nad strategicznymi międzykontynentalnymi pociskami balistycznymi (ICBM) typu R-7 Semiorka.
Od samego początku tempo rywalizacji narzucał Związek Radziecki, a pierwszym sukcesem było umieszczenie 4 października 1957 roku na orbicie pierwszego sztucznego satelity Ziemi, Sputnik 1. Kolejnym punktem zwrotnym był lot psa Łajki na pokładzie Sputnika 2 (3 listopada 1957 roku). Po raz pierwszy w Kosmos wysłano żywe stworzenie (chociaż Łajka ostatecznie i co istotne zgodnie z planem, nie przeżyła lotu). Dzięki tym sukcesom, wyścig kosmiczny nabrał tempa, a kolejnym kluczowym etapem było wysłanie człowieka w Kosmos. Wymusiło to na administracji Nikity Chruszczowa utrzymanie tempa wyścigu. Presja wyprzedzenia amerykańskiego programu Mercury skutkowała akceptacją ryzykownych skrótów technologicznych.
CiekawostkaSputnik 1 – pierwszy sztuczny satelita ZiemiSputnik 1 był pierwszym sztucznym satelitą Ziemi, a jego wystrzelenie było wielkim sukcesem Związku Radzieckiego. W trakcie trwającej 92 dni misji, Sputnik 1 wykonał 1367 okrążeń wokół ZiemiBudżet przeznaczony na rozwój statków serii Wostok, które miały wynieść człowieka w Kosmos, oraz szkolenie pierwszej grupy kosmonautów był nielimitowany. Koszty wytworzenia jednej rakiety nośnej Wostok-K, budowy rozległej infrastruktury startowej w Kazachstanie oraz utrzymania sieci naziemnych stacji śledzących obciążały radziecką gospodarkę w stopniu zagrażającym stabilności innych sektorów. Niemniej jednak władze na Kremlu uznawały te wydatki za kluczową inwestycję w globalną supremację ideologiczną, pozwalającą na zademonstrowanie wyższości systemu komunistycznego nad amerykańskim kapitalizmem. W związku z tym, władze oczekiwały natychmiastowych rezultatów politycznych.
Pierwszy kosmonauta
Proces wyboru pierwszego kosmonauty, który miał polecieć w Kosmos rozpoczął się latem 1959 roku i objął wstępną analizę akt medycznych ponad 3000 pilotów myśliwskich z całego ZSRR. Kryteria były surowe: wiek od 25 do 30 lat, wzrost nieprzekraczający 170 cm, waga do 70 kg – ograniczenia te wynikały z minimalnych wymiarów kabiny statku Wostok. Z początkowych 3000 potencjalnych kandydatów wyselekcjonowano grupę 20 pilotów, a z nich ścisłą elitę nazywaną „Awangardową Szóstką” (lub „Szóstką z Soczi”). Obok Siergieja Korolowa i Nikity Chruszczowa decydujący głos w ostatecznym wyborze pierwszego kosmonauty (określenie to jest odpowiednikiem słowa astronauta, ale dedykowanym dla ZSRR) miał generał Nikołaj Kamanin, szef oddziału kosmonautów. Do ścisłego finału w marcu 1961 roku zakwalifikowano zaledwie dwóch oficerów: starszego lejtnanta Jurija Gagarina oraz pochodzącego z rodziny ałtajskiego nauczyciela Giermana Titowa.
Titow był introwertycznym intelektualistą, recytującym z pamięci poezję Puszkina, analitycznie podchodzącym do problemów inżynieryjnych. Gagarin dysponował z kolei ogromną charyzmą, łatwością w nawiązywaniu kontaktów i zaraźliwym uśmiechem, który wkrótce miał stać się wizytówką ZSRR. O ostatecznym wyborze zadecydowała polityka i pochodzenie klasowe. Komitet Centralny KPZR, w tym osobiście Nikita Chruszczow, uznał, że syn cieśli i dojarki z Kłuszyna jest idealnym uosobieniem „nowego człowieka radzieckiego”. Titow został mianowany pilotem rezerwowym, co przyjął z głębokim rozgoryczeniem, mimo że zaledwie cztery miesiące później wziął udział w znacznie bardziej skomplikowanej misji Wostok 2.
Zaginieni kosmonauci – mity i tajemnice
Patologiczne wręcz utajnienie radzieckiego programu kosmicznego, kierowanego z zamkniętego ośrodka OKB-1, stanowiło dogodny grunt dla powstawania teorii spiskowych. Zachodnia prasa oraz środowiska wywiadowcze wielokrotnie spekulowały o dziesiątkach śmiertelnych wypadków, do których miało dojść przed udanym lotem Jurija Gagarina. Pierwsza zorganizowana fala dezinformacji wypłynęła 12 grudnia 1959 roku, kiedy to włoska agencja prasowa Continentale opublikowała raport oparty na rzekomych przeciekach z czeskiego wywiadu. Depesza ta informowała o serii nieudanych lotów suborbitalnych wykonywanych potajemnie ze stanowiska startowego Kapustin Jar. Wśród domniemanych ofiar wymieniono Aleksieja Ledowskiego (miał zginąć w 1957 roku), Siergieja Szyborina (1958 rok) oraz Andrieja Mitkowa (1959 rok). Niedługo potem do listy dołączyła Maria Gromowa, rzekomo utracona w katastrofie eksperymentalnego samolotu rakietowego. W rzeczywistości żadna z tych osób nigdy nie figurowała w rejestrach radzieckiego lotnictwa wojskowego i dowództwa wojsk rakietowych.
Z kolei w przypadku pojawiającego się na listach zachodnich korespondentów Piotra Dołgowa, rzekomo utraconego na orbicie w 1960 roku, analiza odtajnionych w latach 90. radzieckich dokumentów wykazała pomyłkę chronologiczną. Piotr Dołgow był instruktorem spadochronowym Instytutu Medycyny Lotniczej i zginął 1 listopada 1962 roku podczas testów nowego kombinezonu ciśnieniowego SI-3M. Wykonywał on skok ze stratosferycznego balonu Wołga z wysokości 28 640 m, a do jego śmierci doprowadziło rozszczelnienie wizjera hełmu, który uderzył o metalowy element gondoli w trakcie opuszczania kosza.
Największy dyplomatyczny rozgłos zyskała sprawa Władimira Iljuszyna, syna głównego konstruktora lotniczego ZSRR, Siergieja Iljuszyna. Mechanizm powstawania tej legendy obnażał naiwność ówczesnego wywiadu opierającego się na strzępkach informacji. Brytyjski korespondent brytyjskiego komunistycznego dziennika „Daily Worker”, Dennis Ogden, opublikował 11 kwietnia 1961 roku artykuł twierdzący, że Sowieci pomyślnie wysłali człowieka na orbitę już 7 kwietnia 1961 roku. Francuski dziennikarz Eduard Brobovsky natychmiast rozbudował tę narrację precyzując, że moduł powrotny lądował awaryjnie na terytorium Chin, a pilot został internowany w Pekinie przez reżim Mao Zedonga w celu zdobycia radzieckich tajemnic. W rzeczywistości Władimir Iljuszyn był jednym z głównych pilotów oblatywaczy biura konstrukcyjnego Suchoja. W czerwcu 1960 roku uległ poważnemu wypadkowi drogowemu w swoim samochodzie pod Moskwą, doznając skomplikowanych złamań obu nóg. Po operacjach w ZSRR ministerstwo wysłało go na długoterminową rehabilitację do specjalistycznego szpitala w chińskim mieście Hangzhou. Zdjęcia utykającego pilota z terytorium Chin posłużyły zachodnim mediom jako „żelazny dowód” jego nieudanego lądowania.
Centralnym punktem legendy na stałe pozostała działalność włoskich radioamatorów, braci Achille i Giovanniego Judica-Cordiglia, którzy zorganizowali w starym niemieckim bunkrze pod Turynem prywatną stację nasłuchową Torre Bert. W listopadzie 1960 roku oraz lutym 1961 roku oświadczyli publicznie, że przechwycili z orbity dramatyczne wezwania SOS nadawane alfabetem Morse’a oraz zapisy zwalniającego bicia serca. Najbardziej znane nagranie, datowane na 23 maja 1961 roku, miało rejestrować ostatnie słowa niezidentyfikowanej kosmonautki (znanej w kulturze jako Ludmiła). Kobieta przez szumy fal radiowych raportowała o rosnącej temperaturze i płomieniach ogarniających kadłub kapsuły. Analiza techniczna przeprowadzona w późniejszych dekadach przez historyków kryptologii całkowicie obaliła autentyczność taśm. Kobieta na nagraniu mówiła z nienaturalnym akcentem, popełniała szkolne błędy gramatyczne i ani razu nie użyła obowiązkowego w wojskach rakietowych kryptonimu wywoławczego stacji naziemnej w Kaliningradzie (Zaria). Ponadto wskazane parametry orbity wymagałyby od nadajników pokładowych Wostoka o mocy zaledwie 15 W zjawiska propagacji fal niemożliwego do fizycznego zaistnienia w jonosferze, wykluczając fizyczny odbiór sygnału na sprzęcie amatorskim w północnych Włoszech.
Chociaż zachodnie rewelacje o dziesiątkach zaginionych statków na orbicie były wykreowaną mistyfikacją, radziecki program kosmiczny faktycznie zebrał śmiertelne żniwo na krótko przed startem statku Wostok 1. Bezpośrednią, utajnioną do 1986 roku ofiarą radzieckiego pośpiechu był najmłodszy kandydat z Pierwszej Gwardii Kosmonautów, Walentin Bondarenko. Zaledwie 20 dni przed historycznym lotem Gagarina, 23 marca 1961 roku, Bondarenko kończył dziesięciodniowy eksperyment w komorze izolacyjnej (surdobarokomorze) na terenie moskiewskiego Instytutu Problemów Medyczno-Biologicznych. Wnętrze kabiny wypełnione było atmosferą bogatą w czysty tlen o stężeniu oscylującym w granicach 50%. Po zakończeniu cyklu badań medycznych, kosmonauta odkleił czujniki biometryczne, przetarł skórę wacikiem nasączonym spirytusem medycznym i nieopatrznie odrzucił go na rozgrzany elektryczny podgrzewacz do żywności. Wacik natychmiast wywołał gwałtowny pożar, w którym zapalił się skafander treningowy.
Potężna różnica ciśnień zablokowała hermetyczny właz ewakuacyjny, uniemożliwiając personelowi ratunkowemu interwencję przez kilkanaście minut. Cierpiąc na oparzenia termiczne trzeciego stopnia obejmujące 90% powierzchni ciała, Bondarenko zmarł z powodu wstrząsu kilka godzin później w szpitalu imienia Botkina. Władze polityczne nakazały natychmiastowe usunięcie sylwetki Bondarenki ze wszystkich oficjalnych fotografii oddziału kosmonautów za pomocą retuszu. Wykrycie brakujących postaci na opublikowanych zdjęciach przez zachodnich analityków fotograficznych stało się później głównym i paradoksalnym paliwem, które przez kolejne dziesięciolecia zasilało wiarę w istnienie radzieckich zaginionych kosmonautów.
Przygotowania do lotu
Szkolenie kosmonautów
Selekcja i przygotowania pierwszego oddziału kosmonautów, ulokowanego w nowo wybudowanym Gwiezdnym Miasteczku pod Moskwą, opierały się na ekstremalnym testowaniu limitów ludzkiego organizmu. Lekarze medycyny lotniczej z Instytutu Medycyny Lotniczej i Kosmicznej nie wiedzieli, jak mikrograwitacja wpłynie na krążenie krwi, równowagę czy psychikę. Gagarin wraz z pozostałymi kandydatami spędzał dziesiątki godzin w wirówce przeciążeniowej, poddawany siłom rzędu 12 G, co często prowadziło do pękania naczyń krwionośnych na plecach i utraty przytomności. Trenował również w komorach dekompresyjnych, gdzie gwałtownie obniżano ciśnienie cząstkowe tlenu do poziomów symulujących wysokość 15 000 m.
Najbardziej rygorystycznym elementem przygotowań były testy w komorze izolacyjnej (tzw. komorze ciszy). Gagarin spędził w całkowitym odosobnieniu, w pomieszczeniu bez okien o stałej temperaturze, łącznie 10 dób. Zadaniem tego testu było sprawdzenie odporności psychicznej kandydata na deprywację sensoryczną (ograniczanie dopływu bodźców), która mogła wystąpić podczas samotnego lotu w przestrzeni kosmicznej. Parametry życiowe i aktywność fal mózgowych były nieustannie monitorowane przez aparaturę telemetryczną. Gagarin wykazał się podczas tych prób stabilnością emocjonalną, a czas wolny spędzał na rozwiązywaniu równań matematycznych i cichym recytowaniu instrukcji technicznych statku. Trening obejmował również intensywne ćwiczenia spadochronowe w rejonie rzeki Wołgi. Ponieważ system powrotny kapsuły 3KA-3 wymuszał użycie fotela wyrzucanego na wysokości 7000 m, kosmonauci musieli perfekcyjnie opanować skoki z opóźnionym otwarciem spadochronu oraz awaryjne lądowanie w wodzie.
Infrastruktura i logistyka Bajkonuru
Realizacja lotu Wostok 1 wymagała stworzenia od podstaw zaplecza logistycznego na jałowych stepach Kazachskiej SRR, z dala od szlaków komunikacyjnych i baz wywiadowczych USA. Budowa Naukowo-Badawczego Poligonu Startowego Nr 5, znanego później jako Kosmodrom Bajkonur (w rejonie stacji kolejowej Tjuratam), rozpoczęła się latem 1955 roku. Wojska inżynieryjne przetransportowały miliony ton betonu i stali na miejsce, korzystając z rozbudowywanej w ekspresowym tempie linii kolejowej. Zbudowano wyrzutnię startową, deflektor płomieni oraz montownię rakiet (MIK), w której odbywała się integracja elementów rakiety nośnej i ładunku użytecznego.
Procesy logistyczne operacji startowych były ściśle standaryzowane i opierały się na poziomym transporcie rakiet. Rakieta Wostok-K o masie startowej blisko 280 ton była przewożona z hali montażowej na platformę startową specjalnymi transporterami szynowymi. Decyzja o poziomym montażu i transporcie, w przeciwieństwie do pionowego systemu stosowanego przez Amerykanów w Centrum Kennedy’ego, znacząco skracała czas przygotowania do startu i chroniła delikatne powłoki zbiorników przed silnymi wiatrami stepowymi, wiejącymi z prędkością do 30 m/s. Cała infrastruktura, łącznie z naziemnymi stacjami dowodzenia i śledzenia sygnału telemetrycznego (tzw. NIP-y), połączona była kablami, aby zminimalizować ryzyko przechwycenia komunikacji radiowej.
Historyczny lot Wostok 1
W ramach misji Wostok 1 (określanej również jako Sputnik 11) wykorzystano rakietę nośną Wostok 8K72K, zbudowaną w oparciu o rakietę balistyczny R-7. Miała 30,84 m długości, 2,99 m średnicy i masę całkowitą 281 375 kg. Składała się z trzech stopni i wyniosła statek kosmiczny Wostok-1 (3KA-3), który miał zagwarantować przetrwanie pilota wyłącznie w środowisku zautomatyzowanym. Wostok-1 miał 4,4 m długości wraz z modułem sprzętowym i 2,43 m średnicy. Masa całego statku wynosiła 4730 kg, a samej kapsuły załogowej 2460 kg. Kabina nie posiadała tradycyjnych elementów sterowania ciągiem, a dostęp do pulpitu ręcznego blokował zamek szyfrowy z kodem „125”, przewidziany do użycia wyłącznie w wypadku krytycznej awarii systemu orientacji. Moduł załogowy miał sferyczny kształt i pokryty był osłoną ablacyjną. Zawierał jedynie najpotrzebniejsze instrumenty telemetryczne, system regeneracji powietrza na bazie ponadtlenku potasu oraz zapasy tlenu i pożywienia. Z uwagi na obawy o awarię systemu hamującego, zapasy te obliczono na 10 dni – tyle wynosił maksymalny czas oczekiwania na naturalne obniżenie orbity wskutek tarcia resztkowego w termosferze.
Ostatnie przygotowania do misji rozpoczęto 5 kwietnia 1961 roku. Do kosmodromu Bajkonur przybyło wówczas 5 kosmonautów – Gagarin, Titow oraz rezerwowi Grigorij Nielubow, Andrijan Nikołajew i Pawieł Popowicz. 8 kwietnia zorganizowano ostatnią sesję zdjęciową i filmową z reporterami. 10 kwietnia na stanowisko startowe przewieziono rakietę i rozpoczęto przygotowania do startu. Dzień historycznego startu, 12 kwietnia 1961 roku, został zaplanowany z dokładnością co do minuty, zgodnie z rygorystycznym protokołem odliczania. Świadomy skrajnego ryzyka, na kilka dni przed misją Jurij Gagarin napisał list pożegnalny do swojej żony, Walentyny Gagarinej, na wypadek katastrofy statku Wostok 1.
Pobudka Gagarina i Titowa nastąpiła o godzinie 05:30 czasu moskiewskiego. O godzinie 06:50 obaj piloci, ubrani w jaskrawopomarańczowe skafandry, wysiedli z autobusu u stóp rakiety. Umieszczenie Gagarina w ciasnej kabinie miało miejsce o godzinie 07:10. Po dwóch godzinach testów łączności i usunięciu drobnej usterki czujnika szczelności włazu głównego, padła ostateczna komenda startu. Tuż przed odpaleniem silników rakiety Wostok-K kosmonauta rzucił przez radio nieformalne hasło: „Pojechali!” (ros. Поехали!, pol. Ruszamy!).
Rakieta nośna wystartowała dokładnie o godzinie 09:07 czasu moskiewskiego (06:07 GMT). Sześć minut po starcie silniki głównego stopnia zgasły, a o godzinie 09:21 statek Wostok 1 odłączył się od ostatniego członu rakiety, osiągając orbitę o parametrach 175 km (perygeum) i 327 km (apogeum). Gagarin oficjalnie poinformował kontrolę naziemną o wejściu w stan nieważkości. Nadając na falach krótkich i ultrakrótkich, przekazał swój historyczny meldunek: „Widzę Ziemię. Jest tak piękna!”. Lot przebiegał w dużej mierze automatycznie; kosmonauta raportował stan systemów i obserwacje Ziemi do godziny 10:02, kiedy to nawiązano łączność ze stacją naziemną w Chabarowsku. W tym samym czasie, spiker Radia Moskwa, Jurij Lewitan odczytał komunikat agencji TASS, w którym poinformowano o udanym locie Gagarina. Przekaz ten z jednej strony twardo zabezpieczał status historycznego pierwszeństwa ZSRR w kosmosie, a z drugiej wywołał natychmiastowy szok informacyjny szczególnie w Waszyngtonie.
Krytyczna faza powrotu rozpoczęła się o 10:25 MT, kiedy zadziałał silnik hamujący (TDU), zmniejszając prędkość statku. Podczas powrotu na Ziemię doszło do niezwykle niebezpiecznej usterki technicznej. Po wyłączeniu silnika hamującego TDU, sferyczna kapsuła powrotna powinna natychmiast odłączyć się od stożkowego modułu sprzętowego. Uprzęże pirotechniczne zadziałały prawidłowo, jednak pęk grubych kabli komunikacyjnych i zasilających łączących obie sekcje nie został przecięty. Oba złączone moduły wpadły w atmosferę w niekontrolowanej rotacji, osiągając prędkość wirowania rzędu 30 stopni na sekundę. Osłona termiczna nie była odpowiednio pozycjonowana, a przeciążenia odczuwane przez Gagarina wzrosły do 10 G. Ostatecznie kable przepaliły się w wyniku tarcia aerodynamicznego i temperatury przekraczającej 2000 °C dopiero o 10:35 MT, stabilizując lot wraz z wejściem w gęste warstwy atmosfery. Prawdziwe szczegóły tej awarii utajniono na blisko 30 lat.
Kolejny wymóg technologiczny programu Wostok podyktowany był dużą masą i dużą prędkością opadania kapsuły. System spadochronowy samej kuli nie gwarantował bezpiecznego przyziemienia – uderzenie w grunt niosło ryzyko uszkodzenia kręgosłupa kosmonauty. Z tego powodu, o godzinie 10:42 Gagarin musiał katapultować się na wysokości około 7000 m. Jurij Gagarin opuścił opadającą na spadochronach kapsułę i wylądował samodzielnie o godzinie 10:55 na zaoranym polu w pobliżu wsi Smiełowka w obwodzie saratowskim. Cały lot trwał 1 godzinę i 48 minut. Ekipy poszukiwawczo-ratunkowe dotarły do Gagarina o 11:05.
Jako ciekawostkę warto dodać, że podczas przygotowań do lotu, na chwilę przed wyjazdem na wyrzutnię inżynierowie domalowali czerwoną farbą skrót „ZSRR” na białym hełmie skafandra Gagarina, w obawie przed wzięciem kosmonauty za amerykańskiego szpiega (w maju 1960 roku zestrzelono samolot U-2 pilotowany przez Francisa Gary’ego Powersa). Zabieg ten okazał się niezwykle przydatny tuż po przyziemieniu, gdy pilot spotkał przerażoną żonę miejscowego leśniczego, Annę Tachtarową i jej wnuczkę. Było to istotne, ponieważ władze ZSRR zataiły ten fakt przed Międzynarodową Federacją Lotniczą (FAI), domagającą się, aby rekordy lotów kosmicznych uznawać jedynie w przypadku lądowania pilota wewnątrz statku. Oficjalne radzieckie raporty sfałszowano, utrzymując przez ponad dekadę, że Gagarin do końca misji pozostał we wnętrzu kabiny.
Historyczne i polityczne znaczenie misji
Lot Wostoka 1 wstrząsnął światem i stanowił bezprecedensowy triumf technologiczny Związku Radzieckiego. Z propagandowego punktu widzenia udowodniono, że państwo komunistyczne potrafi nie tylko seryjnie wytwarzać potężne rakiety balistyczne (które wyniosły statki w kosmos), ale także operować systemami podtrzymywania życia zdolnymi przenieść człowieka poza atmosferę. Wiadomość o sukcesie misji zdominowała pierwsze strony gazet na całym świecie, od „Prawdy” po „New York Times”, wywołując szok w amerykańskim Departamencie Stanu oraz w nowo sformowanej administracji prezydenta USA Johna F. Kennedy’ego.
Odpowiedź Stanów Zjednoczonych była podyktowana bezpośrednim uderzeniem w ich prestiż. Amerykański program Mercury pozostawał technologicznie w tyle za osiągnięciami inżynierów z OKB-1 pod kierownictwem Siergieja Korolowa. Aby zniwelować polityczne straty i przenieść oś rywalizacji na nowy, odległy cel, prezydent Kennedy zaledwie sześć tygodni po locie Gagarina, w dniu 25 maja 1961 roku, ogłosił w Kongresie zobowiązanie do wysłania Amerykanów na Księżyc przed końcem dekady. Zainicjowano w ten sposób wielomiliardowy program Apollo.
Dalszy los Gagarina
Po wylądowaniu Jurij Gagarin z dnia na dzień awansował na stopień majora i stał się najważniejszym dyplomatą Związku Radzieckiego. Władze na Kremlu powierzyły mu tak zwaną „Misję Pokoju”, która w rzeczywistości była misternie wyreżyserowaną kampanią wizerunkową obliczoną na polepszenie obrazu ZSRR po drugiej stronie żelaznej kurtyny oraz w krajach niezaangażowanych. Wizyty zagraniczne charakteryzował żelazny rygor organizacyjny: oficjalne parady w otwartych limuzynach, bankiety dyplomatyczne, odznaczenia państwowe i wywiady z nadzorowaną prasą zagraniczną.
W ciągu kolejnych lat Gagarin odwiedził blisko 30 państw. Odbył triumfalne podróże do Wielkiej Brytanii w lipcu 1961 roku, gdzie łamiąc protokół dworski zjadł posiłek z królową Elżbietą II (używając łyżki do kawy podczas spożywania owoców morza), a także złożył wizytę na Kubie, gdzie w lipcu 1961 roku przyjął go Fidel Castro. Był entuzjastycznie witany podczas wizyty w Polsce w dniach 20-22 lipca 1961 roku, goszcząc między innymi w Warszawie i Katowicach. Każda zagraniczna trasa wymagała uprzedniego koordynowania działań setek agentów służb bezpieczeństwa, przygotowania wariantów ewakuacyjnych na wypadek zamachu oraz rygorystycznego kontrolowania każdego słowa wypowiadanego przez kosmonautę.
Status żywego pomnika radzieckiego tryumfu błyskawicznie stał się dla Gagarina osobistym brzemieniem. Centralny Komitet Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz dowództwo lotnictwa nałożyli na niego bezwzględny zakaz wykonywania samodzielnych lotów myśliwskich, argumentując to zbyt wysokim ryzykiem utraty najważniejszej twarzy radzieckiej propagandy. Jego rola została sprowadzona do wygłaszania zatwierdzonych przemówień, uścisków dłoni z przywódcami państw ościennych i odbierania listów od obywateli. Wizerunek nieskazitelnego komunisty wymagał nieustannego ukrywania narastającej frustracji, stresu oraz problemów małżeńskich. Mianowano go również dowódcą korpusu kosmonautów
Presja pełnienia funkcji ambasadora systemu komunistycznego przyczyniła się do drastycznego pogorszenia jego kondycji psychicznej i fizycznej. Dzienny harmonogram spotkań dyplomatycznych i bankietów pociągał za sobą rosnący problem alkoholowy. We wrześniu 1961 roku w krymskim sanatorium Foros wdał się w romans z pielęgniarką, a nakryty przez żonę skoczył z balkonu na pierwszym piętrze, rozbijając głowę o krawężnik. Oficjalny komunikat agencji TASS zatuszował sprawę, podając opinii publicznej informację o wypadku przy zabawie z dzieckiem, lecz blizna nad łukiem brwiowym towarzyszyła mu do końca życia. Był to dobitny sygnał postępującej izolacji bohatera, niezdolnego odnaleźć się w roli narzuconej mu zaledwie po stu minutach spędzonych w przestrzeni kosmicznej, a 21 grudnia 1963 roku, już po awansowaniu na pułkownika, zastępcą dyrektora ośrodka szkolenia kosmonautów, podlegającemu bezpośrednio Nikołajowi Kamaninowi. W tym czasie był jednak ofiarą własnego sukcesu, systematycznie zmagając się z brakiem poczucia sprawczości oraz narastającym cynizmem wobec upolitycznionego systemu nominacji i promocji w siłach zbrojnych.
Aparat państwowy ZSRR bezwzględnie eksploatował do celów propagandowych również bliskich kosmonauty. Jego żona Walentyna Gagarina oraz córki – Jelena (urodzona w 1959 roku) i Galina (urodzona na początku marca 1961 roku, tuż przed lotem statku Wostok 1) – stanowiły kluczowy element budowy wizerunku idealnej komunistycznej rodziny. Pojawiały się na oficjalnych bankietach i w starannie reżyserowanych materiałach prasowych, co w późniejszym okresie drastycznie kontrastowało z narastającymi problemami psychicznymi Jurija Gagarina oraz jego pogarszającymi się relacjami małżeńskimi.
Ostatnie lata i tragiczny finał
Na przełomie 1966 i 1967 roku Gagarin podjął intensywną kampanię na rzecz przywrócenia mu statusu aktywnego kosmonauty i pilota oblatywacza. Dzięki zrzuceniu wagi i zdaniu wieloetapowych rygorystycznych egzaminów z mechaniki orbitalnej zdołał przeforsować przydział do nowego programu statków wielomiejscowych typu Sojuz. Otrzymał przydział jako dubler swojego bliskiego przyjaciela, inżyniera Władimira Komarowa, przeznaczonego do dowodzenia misją statku Sojuz 1. Program ten, tworzony w pośpiechu i naszpikowany wadami konstrukcyjnymi (odnotowano ponad 200 niesprawności systemów pokładowych na etapie przygotowań), był obarczony ogromnym ryzykiem.
Misja Sojuz 1 rozpoczęła się 23 kwietnia 1967 roku. Jej koniec nastąpił 24 kwietnia 1967 roku katastrofą – awaria systemu spadochronowego spowodowała uderzenie kapsuły z ogromną prędkością w ziemię i natychmiastową śmierć Władimira Komarowa. Gagarin, jako dubler, do ostatnich minut próbował wymóc na komisji startowej przerwanie misji przed odpaleniem rakiet, a po tragedii wystosował do najwyższych władz państwowych raport żądający rozliczenia partyjnych dygnitarzy winnych zaniedbań. Efekt był łatwy do przewidzenia: podjęto odgórną i ostateczną decyzję o całkowitym wykreśleniu Gagarina z list treningowych. Zarówno program kosmiczny, jak i samodzielne loty na wojskowych myśliwcach został dla niego oficjalnie zamknięty dekretem Biura Politycznego.
Walka Gagarina o przywrócenie zgody na latanie samolotami wojskowymi przyniosła ograniczony sukces na początku 1968 roku, kiedy dowództwo lotnictwa zezwoliło mu na odbycie lotów wznawiających i sprawdzających (treningowych) na dwumiejscowych maszynach szkolno-bojowych. 27 marca 1968 roku wystartował z lotniska w Czkałowskim na pokładzie szkolnej wersji myśliwca MiG-15UTI w towarzystwie doświadczonego instruktora, dowódcy pułku lotniczego, pułkownika Władimira Sieriogina. Rutynowy lot przewidywał wykonanie serii figur akrobacyjnych w wyznaczonej strefie nad obwodem włodzimierskim. Zaledwie kilkanaście minut po starcie piloci zgłosili zakończenie zadania i poprosili o zezwolenie na powrót do bazy, po czym utracono łączność radiową.
Maszyna rozbiła się w gęstym lesie nieopodal wsi Nowosiołowo, a obaj pilocie zginęli na miejscu. Powołana natychmiast państwowa komisja śledcza zgromadziła 29 tomów akt, dokumentując topografię rozrzutu szczątków na obszarze kilku hektarów, poddając analizie parametry techniczne silnika odrzutowego oraz zderzenie pod kątem rzędu 50 stopni przy prędkości około 660 km/h. Śledztwo jednak utajniono, ogłaszając publicznie wymijający komunikat o nieszczęśliwym zbiegu okoliczności i gwałtownym uniku przed przeszkodą meteorologiczną (balonem pogodowym lub stadem ptaków), co zapoczątkowało kolejną falę teorii spiskowych o politycznym zamachu. Uroczystości żałobne odbyły się 30 marca 1968 roku, a państwowy pogrzeb zakończył się wmurowaniem urn z prochami Gagarina i Sieriogina, z zachowaniem najwyższych honorów wojskowych, w Nekropolię w Murze Kremlowskim na Placu Czerwonym w Moskwie.
CiekawostkaMiG-15 – postrach z Alei MigówMiG-15 był pierwszym produkowanym na masową skalę radzieckim myśliwcem o napędzie odrzutowym. Do służby w lotnictwie Związku Radzieckiego wszedł w 1949 roku i był wykorzystywany do różnych zadań, głównie szkoleniowych aż do lat 70. W innych krajach, w tym w Polsce, samoloty te pozostawały w służbie dłużej. Tajemnica tragedii z 27 marca 1968 roku została ostatecznie rozwikłana w oparciu o raporty odtajnione na polecenie władz w 2013 roku. Były kosmonauta Aleksiej Leonow otrzymał zgodę na ujawnienie faktu, iż w strefie lotu myśliwca MiG-15UTI bez autoryzacji znalazł się ciężki myśliwiec przechwytujący Su-15. Samolot ten zszedł poniżej dozwolonego pułapu, przelatując w chmurach w odległości około 15-20 m od maszyny Gagarina i Sieriogina z ogromną prędkością. Powstały w ten sposób potężny ślad aerodynamiczny wrzucił stary samolot treningowy w głęboki korkociąg, z którego na wysokości poniżej kilkuset metrów w warunkach gęstych chmur nie dało się już wyprowadzić maszyny. Błąd nawigacyjny i brak koordynacji lotów ze strony wieży obciążyły ówczesne dowództwo sił powietrznych, co skłoniło aparat państwowy do ukrycia dokumentacji technicznej zjawiska.
Podsumowanie
Lotnictwo i kosmonautyka w Związku Radzieckim bazowały na precyzyjnie modelowanym micie nieskazitelnego pioniera, uosabiającego triumf kolektywu i inżynierii państwowej. Oficjalna pamięć o Juriju Gagarinie, podtrzymywana w niezmienionej formie przez stacje telewizyjne i prasę cenzurowaną, wykreowała go na uśmiechniętego tytana ery kosmicznej, obdarzonego żelazną odpornością. Tysiące ulic, placów i instytucji naukowych przemianowano na cześć bohatera, a statystyki globalne bezsprzecznie stawiają te 108 minut spędzone wewnątrz statku Wostok 1 w jednym szeregu z najważniejszymi ekspedycjami epoki wielkich odkryć geograficznych.
Rzeczywiste koszty bycia tą ikoną były niezwykle dramatyczne. Człowiek ukryty za maską narodowego bohatera musiał mierzyć się z bolesnym ubezwłasnowolnieniem, a państwo, które wysłało go w przestrzeń kosmiczną, jednocześnie zgotowało mu uwięzienie w złotej klatce, traktując do końca jako własność partyjnej nomenklatury. Mit „zwykłego radzieckiego chłopaka, radzącego sobie ze wszystkim” zacierał wizerunek doświadczonego oficera, inżyniera i pilota tracącego sprawczość na przestrzeni siedmiu lat pozbawionych samodzielnego sterowania, odmawiając mu decyzyjności na każdym polu, a także tłumiąc pogłębiające się rany psychiczne.
Prawdziwe dziedzictwo historii z 12 kwietnia 1961 roku leży jednak w potężnym impulsie innowacyjnym i geopolitycznym, który przyspieszył pęd do opanowania przestrzeni okołoziemskiej. Skutki udowodnienia amerykańskiej administracji, że inżynierowie tacy jak Korolow operują nieograniczonym budżetem i brakiem skrupułów politycznych w wysyłaniu ludzi w niebezpieczne misje kosmiczne, na zawsze uformowały zimną wojnę. Choć Jurij Gagarin zakończył karierę uwięziony w machinie biurokratycznej i protokołach bezpieczeństwa, jego dokonania ostatecznie zapoczątkowały dekadę najważniejszych lotów w historii podboju Kosmosu.
