Dniepr to jedna z najdłuższych rzek w Europie. Ze względu na swoje rozmiary jest to ważny szlak komunikacyjny, a obecnie również źródło energii dzięki kilku elektrowniom wodnym. Najważniejszą i największą z nich jest Dnieprzańska Elektrownia Wodna, która była pierwszą tego typu konstrukcją zbudowaną w ówczesnej Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej.
Geneza
Dniepr ze względu na swoją długość i szerokość stanowił w przeszłości istotną przeszkodę wodną, której pokonanie wymagało korzystania z łodzi. Niestety żegluga była utrudniona przez tzw. porohy, skalne progi przecinające koryto Dniepru między miastami Dniepr i Zaporoże. Uniemożliwiały one pokonanie rzeki w tym miejscu przez łodzie. Już w XVIII wieku pojawiły się pierwsze pomysły zbudowania zapory w tej części Dniepru, dzięki której poziom wody podniósłby się na tyle, że porohy zostałyby zalane.
Ówczesne możliwości techniczne uniemożliwiały jednak budowę takiej zapory. Nie miała ona również innych dodatkowych zalet dla okolicznych terenów – utworzony przy budowie zapory zbiornik wodny zalałby wiele historycznych obiektów, co nie podobało się lokalnym mieszkańcom. Sytuacja zmieniła się jednak na początku XX wieku wraz z powstawaniem elektrowni wodnych. Dniepr idealnie nadawał się do budowy kilku takich obiektów, które zapewniłyby duże ilości taniej energii dla okolicznych miast. Już w 1905 roku pojawiły się pierwsze pomysły budowy takich elektrowni w tym miejscu, ale do prac nie przystąpiono. Wybuch I wojny światowej oraz rewolucja bolszewicka uniemożliwiły realizację tych planów.
Ponownie powrócono do pomysłu budowy zapór oraz elektrowni wodnych na Dnieprze w grudniu 1920 roku. Radzieckie władze przyjęły wówczas tzw. plan GOELRO. Jego celem było zwiększenie elektryfikacji ZSRR poprzez budowę aż 30 nowych elektrowni. 10 z nich miało być elektrowniami wodnymi, a jedna z nich miała powstać na Dnieprze. Jej projekt powierzono Iwanowi Aleksandrowi.
Pierwsza elektrownia wodna Ukraińskiej SRR
W trakcie prac projektowych Iwan Aleksandrowicz zaproponował, aby elektrownię zbudować w pobliżu Zaporoża, niedaleko wyspy Chortyca. Projekt zakładał budowę jednej, olbrzymiej elektrowni o mocy około 560 MW. Po akceptacji planu, rozpoczęto przygotowania do budowy, a projekt architektoniczny powierzono Wiktorowi Wiesninowi. Zapora miała pełnić dwie role. Pierwszą z nich miało być zasilanie elektrowni wodnej i dostarczanie energii elektrycznej okolicznym terenom, na których powstawały duże zakłady przemysłowe. Drugim celem miało być utworzenie Zbiornika Dnieprzańskiego, który ułatwiłby żeglugę na Dnieprze poprzez zalanie porohów. Częścią zapory miał być system śluz, umożliwiający żeglugę po rzece.
Ze względu na rozmiar obiektu i jego strategiczne znaczenie, do prac zaangażowano specjalistów nie tylko z ZSRR, ale również z innych krajów. Głównym inżynierem odpowiedzialnym za budowę zapory i elektrowni został Boris Wiedieniejew, a kierownikiem całego projektu został Aleksandr Winter. Głównym konsultantem został natomiast amerykański inżynier wojskowy Hugh Lincoln Cooper, którego zarekomendował sam Józef Stalin.
Oficjalnie prace nad zaporą i elektrownią ruszyły 15 marca 1927 roku. Aby zrealizować tak ambitny projekt, na miejscu budowy utworzono tymczasowe zakłady dostarczające materiały do budowy. Wśród nich znalazły się warsztaty mechaniczne, tartak, betoniarnia oraz tłocznie. Z Niemiec sprowadzono maszyny do kruszenia kamieni i wyposażenie tymczasowej podelektrowni, dostarczającej prąd do placu budowy. Elementy metalowych konstrukcji sprowadzono natomiast z Czechosłowacji. Z USA sprowadzono osiem turbin wyprodukowanych przez Newport News Shipbuilding and Drydock Company i pięć generatorów wyprodukowanych przez General Electric. Ostatnią, dziewiątą turbinę oraz cztery generatory zbudowano w ZSRR w oparciu o amerykańskie plany.
W prace nad Dnieprzańską Elektrownią Wodną zaangażowano dziesiątki tysięcy ludzi. W szczytowym okresie prac, w 1932 roku na placu budowy znajdowały się 63 tys. robotników. Do budowy betonowych elementów całego obiektu zużyto podobno 500 tys. m³ betonu. Pierwszy generator w elektrowni uruchomiono w maju 1932 roku, a w lipcu uruchomiono trasę tramwaju elektrycznego biegnącą przez zaporę. Uroczyste otwarcie zapory miało miejsce 10 października 1932 roku.
W momencie ukończenia, Dnieprzańska Elektrownia Wodna składała się z zapory o długości 760 m i wysokości 60 m oraz tzw. ślepej zapory o długości 251 m. Napełnianie Zbiornika Dnieprzańskiego trwało do 1933 roku, a 16 kwietnia 1939 roku uruchomiono 9 blok hydroenergetyczny, dzięki któremu elektrownia uzyskała moc projektową 560 MW.
Dalszy los
Dnieprzańska Elektrownia Wodna miała strategiczne znaczenie dla rozwoju przemysłu w okolicach Zaporoża. Dzięki przebiegającej przez nią drodze, byłą też jedną z ważniejszych przepraw na Dnieprze. W związku z tym, w czerwcu 1941 roku gdy rozpoczęła się Operacja Barbarossa, czyli niemiecki atak na ZSRR, zaczęto rozważać jej wysadzenie, aby spowolnić niemiecką ofensywę. W ciągu niecałych 2 miesięcy niemieckie oddziały dotarły w pobliże Zaporoża, zagrażając miast i zaporze. W tej sytuacji radzieckie władze nakazały podpułkownikowi Borisowi Jepowowi przygotowanie zapory do wysadzenia.
15 sierpnia 1941 roku zaminował on obiekt, umieszczając 20 ton materiałów wybuchowych w różnych miejscach na zaporze. Już 18 sierpnia radzieckie linie obronne zostały przerwane, w związku z czym wydano rozkaz wysadzenia zapory. Eksplozja była na tyle duża, że wytworzyła wyłom w zaporze o długości aż 150-165 m. Według dostępnych informacji wytworzona fala powodziowa miała wysokość około 30 m i zalała Zaporoże, liczne wsie, miasta Nikipol i Marganiec oraz wyspę Chortyce.
Rozkaz wysadzenia zapory nie został skonsultowany z dowództwem radzieckiej armii odpowiedzialnym za obronę tego odcinka frontu. W związku z tym fala powodziowa zalała ewakuujące się radzieckie oddziały, które znajdowały się na Dnieprze. Ze względu na trwające działania wojenne nigdy nie udało się ustalić dokładnej liczby ofiar, ale szacuje się ją na od 20 do nawet 80-120 tys. cywilów i wojskowych. Niemcy oszacowali swoje straty na 1500 zabitych żołnierzy.
Chociaż zakładano, że wysadzenie zapory spowolni niemiecki atak, tak się nie stało. Niemcy ominęli zalane tereny i przeprawili się przez Dniepr w innym rejonie. Po zabezpieczeniu terenu wokół zapory przystąpili do jej odbudowy. Po zakończeniu prac wznowiono pracę elektrowni, która działała do października 1943 roku. Podobnie jak w 1941 roku, również i tym razem wycofujące się oddziały niemieckie próbowały wysadzić całą zaporę. Zgromadzono 200 ton materiałów wybuchowych, ale dzięki działaniom rosyjskich saperów uszkodzeniu uległ tylko niewielki fragment zapory.
Rosjanie rozpoczęli odbudowę zapory już w 1944 roku, ale Dnieprzańska Elektrownia Wodna wznowiła działalność dopiero w 1950 roku. Powodem przedłużenia prac była równoczesna modernizacja elektrowni. Z USA sprowadzono nowe generatory, które zastąpiły stare i zwiększyły moc elektrowni do ponad 600 MW. Kolejna modernizacja obiektu ruszyła 3 stycznia 1969 roku, a prace dobiegły końca 21 kwietnia 1980 roku. Dzięki nim elektrownia uzyskała moc 1500 MW. Kolejna modernizacja elektrowni miała już miejsce po upadku ZSRR w 1997 roku. Po zakończeniu tych prac moc zainstalowanych w elektrowni generatorów wzrosła do 1578 MW.
Dnieprzańska Elektrownia Wodna współcześnie
Już po II wojnie światowej znaczenie Dnieprzańskiej Elektrowni Wodnej znacznie wzrosło, ponieważ stała się ona częścią systemu kilku elektrowni wodnych na Dnieprze. Po rozpadzie ZSRR jej znaczenie jeszcze bardziej wzrosło, ponieważ produkowana przez nią energia pokrywała 10% zapotrzebowania całej Ukrainy na energię. W 2016 roku przeprowadzono „dekomunizację” elektrowni, usuwając wszelkie symbole komunistyczne, obecne wcześniej na terenie elektrowni i zapory.
Niestety ze względu na swój wiek i problemy finansowe Ukrainy, w 2019 roku jej stan uznano za zły. Przeprowadzony w 2021 roku remont niewiele poprawił sytuację. Dalszych prac remontowych nie rozpoczęto z powodu wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej. Po rozpoczęciu inwazji, elektrownia nie była początkowo celem większych ataków, ale 22 marca 2024 roku spadły na nią dwie rosyjskie rakiety. Uszkodzeniu uległy same elektrownie, a nie zapora, jednak skala zniszczeń była na tyle duża, że cały obiekt został wyłączony z użycia. 12 kwietnia i 1 czerwca 2024 roku doszło do kolejnych ataków, które doprowadziły do dalszych zniszczeń.
Obecnie Dnieprzańska Elektrownia Wodna cały czas jest wyłączona z użytku, a jej naprawa będzie możliwa dopiero po zakończeniu wojny rosyjsko-ukraińskiej. Proces ten będzie trudny, ponieważ w trakcie prac nie tylko będzie trzeba usunąć zniszczenia wojenne, ale również wyremontować całą zaporę i elektrownie. Będzie to kosztowny proces, który zajmie długie lata.
Źródło zdjęć: Depositphotos.com
Subskrybuj nasz newsletter!
Co tydzień, w naszym newsletterze, czeka na Ciebie podsumowanie najciekawszych artykułów, które opublikowaliśmy na SmartAge.pl. Czasem dorzucimy też coś ekstra, ale spokojnie, nie będziemy zasypywać Twojej skrzynki zbyt wieloma wiadomościami.
