Couronne – pierwszy francuski okręt wojenny z całkowicie żelaznym kadłubem

Francuzi zapisali się w historii jako twórcy pierwszego okrętu pancernego – Gloire. Nie był to jednak okręt pancerny w pełni tego słowa znaczenia, ponieważ posiadał drewniany kadłub, osłonięty żelaznymi płytami. Dopiero zbudowany po nim Couronne był faktycznie pierwszym francuskim okrętem wojennym z całkowicie żelaznym kadłubem. Nie był jednak pierwszą tego typu jednostką na świecie, ponieważ wyprzedził go brytyjski HMS Warrior.

Geneza

W połowie XIX wieku francuska marynarka wojenna, pod auspicjami cesarza Napoleona III, dążyła do zniwelowania przewagi liczebnej brytyjskiej Royal Navy poprzez przewagę technologiczną. Wprowadzenie do służby w 1859 roku fregaty Gloire, zaprojektowanej przez Henriego Dupuy de Lôme, wywołało rewolucję w budownictwie okrętowym. Gloire posiadał jednak kadłub drewniany, jedynie obłożony płytami pancernymi. Rozwiązanie to, choć szybkie w implementacji, wiązało się z problemami strukturalnymi i ograniczoną żywotnością drewna poddanego obciążeniom pancerza.

W ramach programu rozbudowy floty z 1858 roku, w wyniku którego powstał Gloire, oraz oparte na jego planach Invincible i Normandie, francuska flota zamówiła jeszcze jeden okręt – Couronne. Tym razem miał to jednak być okręt w całości wykonany z żelaza, a nie tak jak jego poprzednicy z drewna. Jednostka ta miała być zarówno demonstracją francuskich możliwości, ale równocześnie poligonem doświadczalnym, który posłużyłby do zdobycia wiedzy na temat żelaznokadłubowych okrętów wojennych. Decyzja o użyciu żelaza była również reakcją na doniesienia wywiadu o budowie przez Brytyjczyków HMS Warrior, którego kadłub miał być w całości wykonany z żelaza. Francuskie dowództwo musiało zweryfikować, czy rodzime stocznie są w stanie sprostać obróbce metalu na skalę przemysłową przy budowie tak dużych jednostek.

Couronne

Stępkę pod okręt położono w Arsenale w Lorient 14 lutego 1859 roku, zaledwie kilka miesięcy po rozpoczęciu prac nad Gloire. Wodowanie miało miejsce 28 marca 1861 roku, a wejście do służby oficjalnie nastąpiło 2 lutego 1862 roku.

Kadłub Couronne wykonano w całości z kutego żelaza, co odróżniało go od typu Gloire, mimo zachowania zbliżonych wymiarów i ogólnej architektury. Okręt mierzył 80,85 m długości na linii wodnej, a jego wyporność normalna wynosiła 6428 ton. Zastosowanie żelaza pozwoliło na uzyskanie sztywniejszej konstrukcji i zaoszczędzenie masy kadłuba, co jednak skompensowano potężniejszym opancerzeniem i uzbrojeniem.

Opancerzenie burtowe, wykonane z płyt z kutego żelaza, rozciągało się na całej długości linii wodnej, od dziobu do rufy, oraz obejmowało baterię dział. Grubość pancerza wynosiła od 100 mm do 120 mm. Co istotne, płyty pancerne osadzono na solidnej podkładce z drewna tekowego o grubości 380 mm, której zadaniem było amortyzowanie uderzeń pocisków. Mostek chroniony był płytami pancernymi o grubości 100 mm, a pokład o grubości 12,7 mm. W przeciwieństwie do HMS Warrior, który posiadał nieopancerzone sekcje dziobowe i rufowe, Couronne posiadała pełny pas pancerny, co zapewniało lepszą ochronę integralności pływalności, choć kosztem prędkości.

Napęd stanowiła pozioma maszyna parowa pojedynczego rozprężania, wyprodukowana w zakładach w Indret. Sześć kotłów generowało moc rzędu 2537 ihp (chociaż niektóre źródła podają nawet 3200 ihp), co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej 12,5 węzła. Okręt posiadał pojedynczą śrubę napędową. Jako jednostka okresu przejściowego, Couronne otrzymała pełne ożaglowanie o powierzchni 1190 m², które miało służyć do oszczędzania węgla podczas długich rejsów oceanicznych. Zapas paliwa wynosił 650 ton, co zapewniało zasięg około 2410 mil morskich (4460 km) przy prędkości ekonomicznej. Załoga liczyła 570 oficerów i marynarzy.

Uzbrojenie okrętu ulegało wielokrotnym modyfikacjom, odzwierciedlając szybki postęp w artylerii morskiej. W momencie wejścia do służby składało się z 30 armat gwintowanych kalibru 164,7 mm (model 1858/60) ładowanych odprzodowo (po 15 na burtę). Były to działa o relatywnie małej przebijalności pancerza, skuteczne głównie przeciwko celom drewnianym. Już w 1864 roku wymieniono artylerię na cięższą. Zainstalowano 4 armaty kalibru 240 mm oraz 10 armat kalibru 194 mm w baterii burtowej. W latach 80. XIX wieku, w miarę przesuwania okrętu do zadań szkolnych, montowano na nim nowocześniejsze działa ładowane od tyłu, w tym armaty kalibru 274 mm i 140 mm, służące do treningu kanonierów. Warto w tym miejscu dodać, że wbrew wyglądowi okrętu na zdjęciach, posiadał on zawsze jeden pokład działowy. Charakterystyczne malowanie imitujące dwa pokłady działowe nadano mu w późniejszym czasie po przebudowie.

Eksploatacja

Pierwsze lata eksploatacji upłynęły na rejsach w ramach Escadre d’évolutions, gdzie testowano właściwości morskie nowej konstrukcji. Okręt wykazywał się dobrą dzielnością morską, choć jak większość wczesnych pancerników, miał tendencję do „mokrego” pokładu przy wzburzonym morzu. Żelazny kadłub okazał się znacznie trwalszy od drewnianych konstrukcji typu Gloire, które już po dekadzie służby wykazywały oznaki gnicia szkieletu.

W 1864 roku Couronne zastąpił Gloire w porcie w Brest, stając się częścią Północnej Eskadry. Najważniejszym epizodem bojowym w historii okrętu była wojna francusko-pruska (1870-1871). Okręt został włączony do eskadry pod dowództwem wiceadmirała Léonarda Victora Josepha Charner, a następnie wiceadmirała Louis-Édouarda Bouët-Willaumez. Couronne brała udział w blokadzie niemieckich portów na Morzu Bałtyckim i Północnym. Mimo potencjału bojowego, działania te były mało skuteczne z powodu braku węgla oraz zbyt dużego zanurzenia francuskich okrętów, co uniemożliwiało im zbliżenie się do brzegu. Do bezpośrednich starć z flotą pruską nie doszło, a rola Couronne ograniczyła się do patrolowania i demonstracji siły.

Po wojnie postęp technologiczny (wprowadzenie wież artyleryjskich, stalowych pancerzy i maszyn potrójnego rozprężania) sprawił, że Couronne stał się przestarzały jako jednostka pierwszoliniowa. W latach 1881-1885 przeszedł więc przebudowę w Toulonie, podczas której usunięto ożaglowanie i wymieniono kotły, przeklasyfikowując go na okręt szkolny dla artylerzystów (fr. école de canonnage). Tę funkcję pełnił aż do 1 grudnia 1908 roku. Długowieczność żelaznego kadłuba sprawiła, że okręt uniknął szybkiego złomowania. Do 1 września 1909 roku rozbrojono go i przekształcono w pływające koszary, zakotwiczone w Tulonie. W tej roli przetrwał I wojnę światową. Ostatecznie skreślono go jednak z listy floty i oddano na złom w 1934 roku. Czyniło to go jednym z najdłużej istniejących okrętów pancernych pierwszej generacji.

Podsumowanie

Couronne nie była okrętem rewolucyjnym w sensie koncepcyjnym  powielał układ bateryjny znany z ery żaglowców. Jego znaczenie leży w technologii materiałowej. Był dowodem na to, że francuski przemysł jest w stanie budować skomplikowane kadłuby żelazne, uniezależniając się od dostaw sezonowanego drewna dębowego. W porównaniu do brytyjskiego HMS Warrior, Couronne był jednak wolniejszy i mniejszy, ale posiadał pełniejsze opancerzenie, co czyniło go teoretycznie odporniejszym w starciach na krótkich dystansach.